Altipian dei Sete Comuni

L'Altipian dei Sete Comuni (/al.ti.pjaŋ. dej .se.te .koˈmu.ni/(VEC) ), conosesto anca col nome de Altipian de Aziago (/al.ti.pjaŋ. .de .aziaˈgo/(VEC) ) (Altopiano di Asiago o Altopiano dei Sette Comuni in italian, Hoaga Ebene vun Siiben Kameûn o Hòoge Vüüronge dar Siban Komàüne in łéngua sinbra), el ze un grando altipian (del tipo d'acrocoro da corugamento) ponesto inte łe Prealpe Visentine, a cavało intrà ła parte setentrionałe de ła provincia de Visensa e ła parte sud-orientałe de ła provincia autònoma de Trento.

Infobox de zeografia fìzegaAltipian dei Sete Comuni
SorteIsola linguistica (it) Traduzi, Altipian e grupo alpin Cànbia el vałor in Wikidata
Parte deGruppo degli Altipiani (it) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
Liogo
Rejon aministrativaProvincia de Vicensa, Itàlia Cànbia el vałor in Wikidata
Caena montagnozaGruppo degli Altipiani (it) Traduzi Cànbia el vałor in Wikidata
Dati SOIUSA
Gran parteAlpi Orientałi
Gran setoreAlpi Sud-orientałi
SesionPrealpi venete
SotosesionPrealpi Visentine
SupergrupoGrupo dei Altopiani
CòdazeII/C-32.I-A.3
Sime prinsipałi destacatsSima XII

Drio ła Sudivizion Orogràfega Internasionałe de łe Alpe el ze un sotogrupo del Grupo dei Altipiani. Granda parte del teritòrio antigamente el zera sudividesto in sete sircoscrision organizae inte na federasion autònoma (la pì antiga al mondo[1] somejàbiłe co un moderno Stato federałe) denomenada Federasion dei Sete Comuni.

L'altipian el ze sta abità da ła minoransa ètnega dei cinbri[2], che na volta i se divideva, intrà l'altro, parché i parlava un particułar idioma de orìzene zermànega, ła łéngua cinbra. Sta parlada, che el ze el pì antigo diałeto todesco che oncora ghe ze, el ze uncó doparà solché da pochi abitanti, tante trace del cinbro łe susiste tutavia inte el lenguajo parlà e inte ła toponomàstega de tuta ła zona[3][4].

ZeografiaCànbia

Ciapà intrà i fiumi Àstego e Brenta, el masìcio el ga un'estension aministrativa de 473,5 km² e cheła zeogràfega del grupo montagnozo de 878,3 km², dazesto che parte del so teritòrio el casca in altri aministrativi (cofà ła val de Seła, ła piana de Vesena e parte de ła Marsezina inte el Trentin e łe cołine subalpine inte ła pedemontana visentina). La so altitùdene ła ze intrà i 87 m e i 2341 m. L'estension de l'altipian in senso strenzesto el ze invese paro a 560,1 km² co un'altitùdene mèdia de 1317 m[5].

Se parla de un masìcio che el ga na forma aparentemente cuadrangołare estendesto par sirca 25 km in senso est-òvest e pì 30 km in senso nord-sud e el ze dełimità da un sistema de grande scarpae. L'altipian el detien na pozision sentrałe inte ła fasa de łe Prealpe Vènete. L'altipian el ze formà da na conca sentrałe co altitùdene mèdia da torno ai 1 000 metri, e el ze dełimità verso Nord da un secondo altipian rinsarà da na sèrie de Sime che łe se erleva pì dei 2 300 metri de altesa (màsima erlevasion in Sima XII), finmente che verso Sud ła conca el ze rinsarada da na sèrie de cołi che guałivi i va całando verso ła pianura Padana.

ZeołoziaCànbia

El grupo montagnozo el ze costituio da na sucesion de roce sedimentàrie che łe se ga deponeste in anbiente marin intrà 223 e 35 milioni de ani fa. Tuto l'acrocoro el se poza su de un bazamento fazesto da Dołòmia, i strati sora invese i ze formai da calcari grizi (richi in fòsiłi) ai cuałi de frecuente se ghe zonta el biancon, el roso amonìtego o ła scaja rosa in vàrie zone. Inte ła zeomorfołozia de l'intiera zona un roło inportante el ga da vegner dato a ła desołusion càrsega, che łe ga fato-sì che l'èsarghe de l'àcua in superfise ła ze poca co tante incavadure soterànee, (2 562 esplorae al 2009), racuante profonde oltre miłe metri (cofà l'abiso de Malga Foseta, −1011 m)[6].

La zona ła ze detien tanti fòsiłi, in locałità Kaberlaba el ze stato descuerzesto el primo schełetro de plesiosàuro[7][8][9]. In vàrie zone de l'altipian el Roso Amonìtego el ze stratìfegà[10].

Clasìfegasion e sudivizion de ła SOIUSACànbia

La SOIUSA, Sudivizion Orogràfega Internasionałe Unìfegada del Sistema Alpin, ła vede l'altipian cofà un grupo alpin e el ghe da ła sevente clasifegasion:

Sudividendo par de pì in sotogrupi[11]:

Aministrasion del teritòrioCànbia

Granda parte de l'altipian (473,5 km²) ła ze sudividesta in sete sircoscrision (comuni). Prima de Napołeon, inte el 1807, i zera organizai inte na federasion denominada Spetàbiłe Rejensa dei Sete Comuni che ła fea da Stato autònomo ligà, pì tardi, a łe ezijense de ła Serenisima. I sete comuni i ze tuti parte de ła provincia de Visensa (esendo el cuinto del teritòrio), soło na picenina parte del teritòrio ła ze drento i confini de ła provincia de Trento.
I sete comuni i ze:

 
La zona nord de l'altipian co Sima XII (so ła drita)
Comune nome cinbro Abitanti[12] Altitùdene (m s.l.m.) Note
Aziago Sleje 6 462 1 001 pronunsa nome cinbro: Sléghe
Luziana Conco Lusaan Kunken 4 865 830
Ènego Genebe 1 717 800 pronunsa nome cinbro: Ghenébe
Roana Robaan 4 343 994
Rotzo Rotz 658 938
Gałio Gèl 2 380 1 093 pronunsa nome cinbro: Ghèl
Foza Vüsche 702 1 083 pronunsa nome cinbro: Fiisce

AnbienteCànbia

 
Salamandra atra aurorae Trevisan 1982, endemismo de l'altipiano. La salamandra ła vien ciamada in Cinbro Güllandar Ekkelsturtzo. Descrivesta par ła prima volta dal prof. Trevisan el cuało el ga omajà ła mojere inte el so nome.

Rełevante łe ze łe do torbiere conoseste co i nomi de "Palù de San Lorenso" e "Palù de Soto", inte ła piana de Marsezina andove, intrà łe spece rare e endèmeghe ghe ze anca łe piante carnìvore (cofà ła Drosera rotundifolia) e el rełito àrtego Andromeda polifolia, descuerta par ła prima volta pròpio a Marsesina inte el 1703. Dei 47 350 ètari de teritòrio aministrà dai Sete Comuni, sirca el 67% (31902 ha) el ze ocupà da superfise boscada. La fauna e ła flora łe detien i caràtari de łe zone alpine.

Inte i Sete Comuni ła ze stada descuerta ła Salamandra atra aurorae Trevisan 1982, sotospece de ła Salamandra atra, che i se prezenta co màce bianco-załastre, e el ze un anfìbio endèmego de l'altipian[13].

Inte l'altipian ghe ze trè siti de inportansa comunitària: tuta ła zona nord de l'altopian ła ze inte conprendesta[14] par un totałe de oltre 17000 el ga.

Tratàndose de un anbiente càrsego rara ła ze l'àcua in superfise. La granda parte ła filtra traerso el teren par emèrzar da łe sortive de ła pedemontana o arente de racuanti àlvei intrà i cuałi łe inportanti sorzenti valciuzane del fiume Ojero.

NotasionCànbia

  1. Tratto da Storia della Federazione dei Sette Comuni vicentini di Antonio Domenico Sartori, ed. Zola, Vicenza, 1956.
  2. Massimiliano Marangon, Antenati e fantasmi sull'altopiano. Un'identità etnica cimbra e le sue modulazioni antropologiche, Euroma, Ed. Univ. di Roma - La Goliardica, Roma, 1996, Contributi di antropologia storica, pp. 288, ISBN 8880661507, 9788880661504.
  3. Antonia Stringher, Censimento dei parlanti cimbro nell'isola linguistica di Giazza. Consistenza della parlata tedesca dei tredici comuni veronesi dal XVII al XX secolo (PDF), Comune di Selva di Progno, p. 37 (archivià dal URL orizenałe il 18 luglio 2013).
  4. Territorio e popolazione, Comune di Roana. entrada il 23 maggio 2013 (archivià dal URL orizenałe il 27 gennaio 2011).
  5. Ugo Sauro, L'altopiano come morfostruttura, in Patrizio Rigoni e Mauro Varotto, L'Altopiano dei Sette Comuni, Cierre ed., Sommacampagna (Vr), 2009, pp. 24-59. ISBN 978-88-8314-459-2.
  6. Primo -1.000 nel Venetogeocaibassano.it. entrada il 7 dicembre 2011.
  7. A pliosaurid (Reptilia, Plesiosauria) from the Rosso Ammonitico Veronese Formation of Italyapp.pan.pl. entrada il 20 febbraio 2013.
  8. Loch Ness? No, Asiago!fanpage.it. entrada il 20 febbraio 2013.
  9. Il primo plesiosauro italiano era nella roccia del Kaberlaba (ligo ronpesto dispunìbiłe in Internet Archive; védarse el istòrego, la prima version e ła ùltema).ilgiornaledivicenza.it. entrada il 20 febbraio 2013.
  10. Le roce sedimentàriepałeoantropo.net.
  11. intrà parenteze el còdaze SOIUSA dei vari sotogrupi.
  12. Statisteghe ISTAT al 31 de disenbre 2014
  13. The IUCN Red List of Threatened Speces: Sałamandra atraiucnredlist.org.
  14. SIC Altopiano Sette Comunireggenza7comuni.it. entrada il 25 luglio 2010 (archivià dal URL orizenałe il 1º settembre 2010).

Altri projetiCànbia

Linganbi forestiCànbia


Controło de autoritàVIAF (EN241443676 · GND (DE4077426-0 · WorldCat Identities (EN241443676
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Altipian_dei_Sete_Comuni&oldid=1064340"