Órxo

Cheło che te ghè schcià el rimanda a sta voxe, parché el xe on so sinònemo o el vien esplegà cuà drento. rimandamento da Orxo

L'órxo (anca dito órzo e órdho; Hordeum vulgare L. 1753) el xe ła pì inportante pianta del gènare hordeum. De altésa media de 70 cm[1], e ganbara divixa da 5-8 internodi, l'órxo, come tuti i cereałi, el prexenta n'infioresénsa ciamada spiga, ermafrodita, che, na volta fecondada, ła dà na quantità de chichi che ła va dai 20 ai 30.[1] Łe foje łe xe łónghe e stréte e quéła pì in alto ła sta a protesion parsiałe dei fruti.

Órxo
Barley.jpg
Clasefegasion sientìfega
dominioEukaryota
regnoPlantae
sottoregnoTracheobyonta
superdivisioneSpermatophyta
divisioneMagnoliophyta
classeLiliopsida
sottoclasseCommelinidae
ordinePoales
famigliaPoaceae
sottofamigliaPooideae
tribùHordeae
sottotribùHordeinae
genereHordeum
specieHordeum vulgare


Hordeum vulgare

Ła sémena del'órxo ła poe èsare fata sia in utuno che in primavera. 'Ntel primo caxo bixogna stare tinti che no ghe sia jełade masa inténse parché sta pianta ła ga na menore rexisténsa al frédo respeto al forménto; 'ntel secóndo ghe xe comunque na réxa inferior, parché l'órxo el se ga perso łe pióve utunałi.[2] Respeto al forménto, l'órxo el vien semenà un fià prima e rancurà un fià daspò, anca se ła réxa ła xe squaxi ła metà de queła del formento tènaro, eséndo su par xó de 3 tonełade par ètaro.[3]

Óltra che ła paja, prodóto secondario, l'órxo el vegne soratuto coltivà par łe só caròside. Faxendołe germinare e cavàndołe sùbito, ste qua łe toe el nome de malto, che, secà e tratà co levà, el devénta bira, alcòłego conosesto fin dal'antighità e sparpagnà in difarénti parte del móndo, in particołar l'Eoropa del nord, indove l'órxo el xe bastansa coltivà anca par sta raxon qua. I chichi de órxo i ga anca funsion difarénti: maxenai i dà na farina che, par 100 g, ła dà energia par 345 cal, fornìa da 74,5 g de carboidrati, 1,6 g de grasi e 10,5 g de proteine[4]; na so caraterìstega xe ła poartà de glùtine che ła fa bóna par i celìaci, ma non par far pan.[5] Infati el pan d'órxo, considarà manco prexà de quéło bianco de forménto puro ma in ogni caxo ancora ben difuxo, spece al nord e in montagna, se fa co na miseła co altri cereałi. L'órxo maxenà daspò el se pol doparare par far el cusì dito cafè d'órxo, un bévare sénsa cafeina.

Come magnare, l'órxo el ga na beła s-cianta de bóne caraterìsteghe. Par scuminsiare, durante ła cotura el se toe drénto un mucio de aqua e cusì el sasia fasilmente, balansando el consisténte aporto całòrego.[5] El xe rico daspò de sałi minerałi che da na parte i juta l'atività del serveło (potasio, magnexio), da st'altra i fortìfica i osi (fòsforo, calcio). El xe antinfiamatorio[6] par paréce parte del corpo: par exenpio łe conoseste caramełe d'órxo łe dà sołievo a ła goła. Infin xe lasativo.[6]

NoteCànbia

  1. 1,0 1,1 Paragon infrà forménto e órxo
  2. Hordeum vulgare su agraria.org
  3. Réxa mondiałe del'órxo
  4. Vałuri nudrigadivi
  5. 5,0 5,1 Farine
  6. 6,0 6,1 Caraterìsteghe antinfiamatorie del'órxo
Controło de autoritàGND (DE4156898-9
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Órxo&oldid=947074"