Difarense intrà łe version de "Rejon de Itàlia"

Nisun ojeto de cànbio
p (Sostitusion varie)
Ła forma de desentralizasiondesentralixasion selta in [[Itałia]] ła xe cuela de dividar el teritorio nasional in '''RejoniRejon''', che asiemeinsieme a [[Comun|Comuni]], [[Province de ła Itałia|Provinsie]] e Stato "łe costituise ła República" (art. 114 Cost.).
 
== Caràteri zenarałixenarałi ==
 
Łe rejonirejon tute (a statudo ordenario e speciałe) łe ga autonomìa legislativalejislativa, de aministrasion e finansiaria conforme a ła Costitusion, in particołare a i articołi 116 (par le rejon a statudo speciałe), 117, 118, 119 e in zenaralxenaral in tuto el Titulo V de ła II Parte de ła Costitusion (par łe rejon a statudo ordenario).
Łe połe legiferarlejiferar su łe materie atribuìe lore da ła Costitusion o da i sò propi statudi speciałi adotadi da'ldal [[Parlamento itałian|Parlamento]] co Lege Costitusional.
Łe dispone de conpartecipasion aal 'l getitoxetito fiscal de 'ldel sò propio teritorio su ła base de łe materie gestìe e aministrade e de finanse propie, conforme a 'lal articolo 119 Cost. e a łe LegiLeji Statałi in materia de "coordenamento de ła finansa pùblica".
 
=== Ordenamento teritorial ===
 
CuaziCuaxi tute łe rejonirejon łe xe almanco divizedivixe, oltre che in Comuni, in Provinsie (sensa ła Val d'Aosta) e senpre cuazicuaxi tute łe xe ła forma più granda de autoguverno łocal (sensa el Trentin-Alto ÀdezeÀdexe, 'ndo che łe do provinsie łe xe autònome ł'una co chel'altra e łe costituise asieme ła rejon).
 
L'Itałia ła xe formà da 20 rejonirejon e 5 de cueste ([[Friul-Venesia Julia]], [[Trentin-Alto Àdexe|Trentin-Alto ÀdezeÀdexe]], [[Vałe d'Aosta|Val d'Aosta]], [[Sardegna]] e [[Siciłia]]) łe gà avù derito a na particułare [[Rejon autonoma a łegislasionłejislasion speciałe|łegislasionłejislasion speciałe]] par motivasion culturałi, giografiche, stòreghe o grasie a ła prezensaprexensa de na menoransa łenguistica. Łe altre 15 rejonirejon con statuto normal ("ordenario") łe ga podùopodesto scominsiar el sò laoro sol che a partir da 'ldal [[1970]], mentre cuełe speciałi łe laorava dezàdexà 'nte'linte el periodo tra el [[1945]] e 'lel [[1948]] (ła rejon Friuli-Venesia Julia ła xe stà creà invese 'nte'linte el [[1963]]).
 
== Istitusion e caràteri połìteghi ==
=== Sistema de voto ===
 
Tute łe rejonirejon łe gà un sistema de voto magioritario, fora che el Trentin-Alto ÀdezeÀdexe e ła Val d'Aosta che łe gà ancora un sistema proporsional.
 
In tute le Rejon (a parte T-AA e VdA) se vota par el candidado Presidente, jutà da ła sò coalision połitega o partìo, e ghe vien dà un premio de majoransa dito de "guvernabiłità" a ła coalision (o partìo) che ła sostegneva 'lsostegneval candidado che 'lchel ga ciapà pi' voti de tuti i altri.
I premi de majoransa e 'lel sistema de voto e de elesion de i consejeri e de 'ldel Presidente, oltre al nùmaro de i stesi consejeri, i xe definìi co Lege Rejonałe, su ła bazebaxe de ła Lege Statałe "Tatarella", n. 43/1995.
 
In Trentin-Alto ÀdezeÀdexe (Provinsia de BolzanBolxan) e in Val d'Aosta no se vota mìa par el Presidente, ma propio par el Consejo, do che el Presidente el vien ciólto da i consejeri de i partìi ełezestiełexesti.
 
=== Istitusion de ła Rejon ===
 
I organi istitusionali i xe ła '''ZontaXonta Rejonałe''' con sora tuti el ''Presidente de ła Rejon'' (o anca ''Guvernador'') che ła xe el 'guverno' e 'lel '''Consejo Rejonałe''' che'lchel xe el 'parlamento'.
 
El Presidente el xe el raprezentanteraprexentante de tutta ła rejon, el nòmena ła ZontaXonta, el promulga łe legileji rejonałi, el indizeindixe i referendum su łe materie de conpetensa rejonal, el xe responsabile par ł'atuasion de'ldel federałismo fiscal.
Ła ZontaXonta ła para vanti ła Rejon e ła derizederixe e coordena el laoro de'ldel Consejo.
El Consejo Rejonal el xe l'organo legislativolejislativo de ła rejon, l'aprova łe legileji e i regołamenti su łe materie de conpetensa rejonałe. L'aprova e modìficamodìfega el statudo rejonal.
 
Consejo e Presidente i xe łigà conforme el prinsipio "simul stabunt, simul cadent"('asieme i sta, asieme i casca'), che 'lchel vol dir che no i połe star in carga se no asieme.
Co łe dimisione de'ldel Presidente donca, anca el Consejo "el casca" e se indizeindixe nove ełesion.
 
=== Dimande par na pi' granda autonomìa ===
 
Tante rejonirejon del Setentrion łe ga dimandà e łe dimanda 'ncora ancò più autonomia e rispeto par łe rejon.
Sta quistion ła xe causà da 'ldal senso de 'discriminasion' che ghe sarìa tra łe rejon a statudo ordenario e łe rejon speciałi, dovesto anca a ła pi' larga autonomìa fiscal che ste ultime łe ga e a łe sò pi' grande conpetense.
 
Se ga provà a risolvar sto problema co ła reforma costitusional de 'ldel 2001 (l. Cost. n. 3/2001), indo' se ga volesto dar pi' conpetense a łe rejon a statudo ordenario, lasando a'lal Stato sol che materie de intarese nasional (cofà Difesa, Polìtega èstara, Moneda, Raporti co l'UE, Justisia, Sicuresa e órdene pùblico,...) e dàndoghe a łe Rejon potestà o concorenta co 'lcol Stato, o "residual"(sol de le Rejon), par le materie no scriveste in Costitusion come de'ldel Stato o concorente tra Stato e Rejoni.
 
Ła Lege 42/2009 po' ła gaveva stabilìo na autonomìa anca finansiaria de łe RejoniRejon (e de Provinsie e Comuni), ma ła xe rimanesta inatuada par el cascare de 'ldel guverno poco pi' vanti.
 
Inte ła reforma de'ldel 2001 invese xera stà anca stabilìo che łe Rejon łe podese dimandar "forme e condisione particołar de autonomìa" inte el novo articoło 116 c.3.
Sto proceso el xe stà fato scominsiar da serte RejoniRejon sol inte el 2017, ma no ancora atuà fin in fondo.
 
== Storia ==
 
L'[[Itałia]] ła ga metesto łe rejon drento el sò [[ordinamento xuridego|ordenamento zurìdegoxurìdego]] co ła [[Costitusion deła RepublicaRepublega Itałiana|Costitusion deła RepúblicaRepúblega Itałiana]], 'nte'linte el 1º de zenaro dexenaro 'ldel [[1948]], che a i articołi 114 e 115 el prevedeva<ref>Łe vegnarà modificae da ła lexe costitusionałe de el [[18 de otobre]] del [[2001]], n. 3, "Modifighe al titoło V de ła parte seconda de ła Costitusion".</ref> in fati:
"''Ła RepúblicaRepúblega ła se riparte in Rejon, Provinsie e Comuni.''" Costitusion Itałiana, art. 114.
 
"''Łe Rejon łe xe costituie in enti autonomi co sò poderi e funsion secondo i prinsipi fisai nte ła Costitusion.''" Costitusion itałiana, art. 115
 
 
Łe rejon adotadeadotae co ła nàsita de ła RepúblicaRepúblega Itałiana, in númaro de 19, łe jera in gran parte enti teritoriałi del presedente [[Regno d'Itałia (1861-1946)|Regno d'Itałia]] denominadi "sircoscrision de desentramento statistico-aministrative". Sołe difarense, el [[Friuli]] e ła [[Venesia Giulia]] che łe xe stà unie 'nteinte ła rejon [[Friułi-Venesia Giulia]] e i [[Abrusi]] e el [[Mołixe|MołizeMołixe]] inserii 'nteinte ła rejon [[Abrusi e Mołixe|Abrusi e MołizeMołixe]]. Inte el [[1963]] ła rejon Abrusi e Mołixe xe stà da novo dividesta 'nteinte łe do rejon [[Abruso]] e [[Mołixe|MołizeMołixe]] portando a 20 el numaro de łe rejon.
 
== Rejon e Cavedałi Rejonałi Itałiani ==
 
{| cellspacing="2" cellpadding="1"
<tr bgcolor="#FFD700"><th>Rejon<th>Capitałe rejonal<th bgcolor=white rowspan=21>[[Imàjine:Regions_of_ItalyRejions_of_Italy.png|right]]
<tr><td>1. [[Abruso|Abruso]] <br />(AbruzzoAbruxxo)<td>[[Ł'Aquiła]] <br />(L'Aquila)
<tr><td>2. [[Vałe d'Aosta|Val d'Aosta]] <br />(Valle d'Aosta, {{fr}} ''Valleé d'Aoste'')<td>[[Aosta]] <br />({{fr}} ''Aoste'')
<tr><td>3. [[Puia|Puia]] <br />(Puglia)<td>[[Bari]]<br />
<tr><td>4. [[Baxiłicata|BaziłicataBaxiłicata o Łucania]] <br />(Basilicata)<td>[[Potensa]] <br />(PotenzaPotenxa)
<tr><td>5. [[Całabria|Całabria]] <br />(Calabria)<td>[[CatanzaroCatanxaro]] <br />(CatanzaroCatanxaro)
<tr><td>6. [[Canpania]] <br />(Campania)<td>[[Nàpułi|Nàpułi]] <br />(Napoli)
<tr><td>7. [[EmiłiaRomagna]] <br />(EmiliaRomagna)<td>[[Bułogna|Bułogna]] <br />(Bologna)
<tr><td>8. [[FriulVenesia Julia|FriulVenesia Julia]] <br />(FriuliVeneziaFriuliVenexia Giulia, {{fur}} ''FriulVignesie Julie'', {{sl}} ''FurlanijaJulijska krajina'')<td>[[Trieste]] <br />({{fur}} ''Triest'', {{sl}}''Trst'')
<tr><td>9. [[Łasio]] <br />(LazioLaxio)<td>[[Roma]] <br />
<tr><td>10. [[Łiguria]] <br />(Liguria)<td>[[Genoa|ZènoaXènoa]] <br />(Genova)
<tr><td>11. [[Łonbardia]] <br />(Lombardia)<td>[[Miłàn|Miłan]] <br />(Milano)
<tr><td>12. [[Marche]] <br /> <td>[[Ancona]] <br />
<tr><td>13. [[MołizeMołixe]] <br />(Molise)<td>[[Canpobaso]] <br />(Campobasso)
<tr><td>14. [[Piemonte|Piemont]] <br />(Piemonte)<td>[[Turìn|Turin]] <br />(Torino)
<tr><td>15. [[Sardegna|Sardegna]] <br />(Sardegna, {{sc}} ''Sardinna'')<td>[[Cajari]] <br />(Cagliari, {{sc}} ''Casteddu'')
<tr><td>16. [[Siciłia]] <br />(Sicilia)<td>[[Pałermo]] <br />(Palermo, {{scn}} ''Palermu)
<tr><td>17. [[TrentinAlto Àdexe|TrentinAlto ÀdezeÀdexe]] <br />(TrentinoAlto Adige, {{de}} ''TrentinoSüdtirol'', {{lld}} ''TrentinSüdtirol'')<td>[[Trénto|Trento]] <br />
<tr><td>18. [[Toscana|Toscana]] <br />(Toscana)<td>[[Firense]] <br />(FirenzeFirenxe)
<tr><td>19. [[Onbria]] <br />(Umbria)<td>[[Perugia|Peruxa]] <br />(Perugia)
<tr><td>20. [[Vèneto]] <br />(Veneto)<td>[[Venesia]] <br />(VeneziaVenexia)
</table>
 
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/wiki/Speçałe:DiffMobile/904657"