Łéngua basca: difarense fra łe version

p
Bot: Fixing redirects
p (r2.7.1) (Bot: Zonto: fiu-vro:Baski kiil)
p (Bot: Fixing redirects)
|mappa=[[File:Basque Country location map.png|300px]]}}
 
Ła '''łéngoa basca''' (ciamà anca ''euskara'', ''euskera'', ''vasco'' o ''basque'') l'è na łéngoa no [[łéngoelengue indoeuropee|indoeuropea]] atualmente parlà in tel nord de ła [[Spagna]] (in tel [[Hegoalde|Paexe Basco spagnoło]]) e in tel sud de ła [[Fransa]] ([[Iparralde|Paexe Basco francese]]), dipartimento Pirenei Atlantici. Anticamente el so anbito łenguistego el se estendea a le xone de [[Aquitania]], [[Ła Rioja]], [[Cantabria]], [[Huesca]], [[Burgos]], nord de [[SaragozzaSaragosa|Zaragoza]], fin al [[Mar Mediteraneo|Mediteraneo]]: el nord de ła atuałe Catałogna e parte de i [[Pirenei Sentrałi]]. Ghè inportanti comunità parlanti basco in tuto el continente american, ndo se pol catar baschi de seconda e tersa generassión che ancora i parla ła łéngoa in tel diałeto original o secondo forme ibride rixultè da l' incontro de baschi de difarenti rejoni.
 
El nome de ła łéngoa in basco standard (''euskara batua'') l'è '''euskara'''. In te łe forme diałetałi l'è conosù come ''euskara'', ''euskera'', ''eskuara'', ''üskara'', ''euskala'', ''eskuera'', ''eskara'', ''eskera'', ''eskoara'', ''euskiera'', ''auskera'', ''oskara'', ''uskera'', ''uskaa'' o ''uska''. Ła forma ''euskera'' (del diałeto de Gipuzkoa) l'è queła più utilixà dai łocutori baschi (senpre manco frequente l' altra forma, ''vascuence'') e l'è adotà anca in tel dissionario de ła Reałe Academia de Łéngoa Spagnoła, XXII edissión.
Da ła paroła ''euskara'' è derivà tanti dei termini che i baschi i uxa par indicar se stesi, enfatixando ła łéngoa che i parla, come [[euskaldun]] (ci parla basco, indipendentemente da ndo l'è nato o da l' origine) o [[Euskal Herria]] (ła tera ndo abita i parlanti basco, speso considerà sinonimo de Paexe o popoło basco). Se pensa anca che i termini «vasco» e «gascón» i vegna da sta stesa paroła. Par indicar tute łe altre łéngoe i baschi i uxa ła paroła [[erdara]] e par tuti quei che no parla basco «erdaldunak» (leteralmente, «i posesori de altra łéngoa», indipendentemente da ndo i' è nati), che no par forsa ga na acezión negativa.
 
Nonostante el sia geograficamente circondà da [[lengue indoeuropee|łéngoe indoeuropee]], se pensa che el basco el sia na łéngoa ixolà: no l'è mia considerà na łéngoa indoeuropea, cioè faxente parte del germanico, xlavo, celtico, romanxo, baltico o de ogni altro grupo indoeuropeo. L' è l' unica łéngoa non romanxa de l' Europa osidentałe e che la pararea averghe vù na gran influensa sul sistema vocałico del [[Łéngoa spagnoła|castilian]].
 
In tei quaxi 40 ani de proibissión durante el [[regime franchista]] e ła conseguente persecussión e criminałixassión de chi che le parlava, ła łéngoa basca l'è stà mesa in pericoło de estinsión. Soło tra ła fine dei ani Sinquanta e l' inizio dei ani Sesanta el basco el scominsia a riciaparse pian pianeło.
 
Co l' arivo de ła [[democrasia|democrassia]], ła [[Costitussion spagnoła del 1978|Costitussión spagnoła]] del [[1978]] e 'l [[Statuto de Gernika]], ła łéngoa basca la ritorna co-ofisiałe in tel Paexe Basco spagnoło e in tel nord de łe Navara, ndoe lentamente la ritorna a ła vita publica.
 
= Aspeti storici, sociałi e culturałi =
Su na popolassión de 2.975.000 abitanti divixi tra łe 7 provinse de i Paexi Baschi, el 26,9% l’ è biłingue (francexe o spagnoło) e ’l 15,3% el conose aprosimativamente el basco par un totałe de 1.255.750 ’’euskaldun’’, cioè parlanti basco (i locutori biłingui ativi i' è 881.300 e 454.400 quei pasivi). Da sto punto de vista, i abitanti dei Paexi Baschi i se divide in 4 grose categorie che i‘ è:
# ''I parlanti soło basco'' i parla soło el basco sia in [[Fransa]] che in [[Spagna]]. I’ è par lo più veci e i raprexenta na minoransa picenina (manco del 0.7%, che i’ è sirca 20.000 persone).
# I ''biłingue ativi'' i parla do łéngoe, [[łéngoałéngua francexefransexe|francexe]]/basco o [[łéngoa spagnoła|spagnoło]]/basco. I’ è el 26,9% e i se divide a so olta in 3 sotocategorie:
## El 40% i’ è biłingue col francexe o l' spagnoło parlè più speso.
## El 29% i’ è biłingue equilibrè, i conose bastansa ben sia el basco che el francexe/spagnoło.
# I ''biłingue pasivi'' i capise e i lexe bastansa el basco ma no i le parla mia. I raprexenta el 15,3%.
# ''I uniłingue non bascofoni'' i conose soło el spagnoło o l' francexe. I forma ła majoransa de ła popołasión con el 57,8%.
Ghè na gran disparità tra el biłinguismo in te łe diverse provinçe basche. Ła [[Bizkaia|Vizcaya]] la ga 1.141.000 abitanti, el 26,5% (302.000) i’ è biłingue e ‘l 24,9% (284.000) biłingue pasivi. Ła [[Gipuzkoa|Guipúzcoa]] con 686.000 abitanti la ga el piasè alto numaro de locutori bascofoni che i’ è 329.000 e i corisponde al 48% de ła popolassión e la ga un 9,5% (65.000) de biłingue pasivi. In [[Navara]] (594.000) ghè el 10,5% (85.500) de bascofoni prinçipalmente in tel nord e nord-ovest de ła provinça e 6,8% de biłingue pasivi (40.200). L‘ [[Araba|Álava]] con 298.000 abitanti la ga un 13,4% (40.000) de biłingue e un 11,1% (33.000) de biłingue pasivi. El [[Lapurdi|Labourd]] con 208.000 abitanti el ga un 37,2% de popolassión biłingue (38.600) e 24.600 de biłingue pasivi. Ła [[Basa Navara]] e ‘l [[Zuberoa|Soule]] i’ è i manco popolè (30.000 e 17.000) e i ga ła più forte parsentuale de persone biłingue: 60,9% de biłingue (28.600) e 15,1% de biłingue pasivi (7.000).
 
 
[[File:Euskara.png|thumb|180px|left|Parçentuałe de quei che parla basco fluentemente.]]
[[File:Navarra - Mapa densidad euskera 2001.svg|thumb|right|Parçentuałe de quei che parla fluentemente basco in Navara (2001).]]
Ła rejón ndo el basco l’ è parlà l’ è piasè picoła de queła nota come Paexe Basco o [[Euskal Herria]]. Tutavia vari toponimi baschi i dimostra che ‘l basco l’ era parlà in un’ area molto più estexa de queła odierna. N’ exenpio l’ è ła [[Vale de Aran]] (deso na parte de ła [[Catełogna|Catałogna]] parlante [[łéngoa guascona]]), in quanto ''haran'' l’ è ła paroła basca par "vale". In seguito ła cresente influensa del [[łéngoa łatinalatina|łatin]] l’ à scomisià a sostituir el basco en le xone manco montagnoxe de sta rejón.
 
Ła [[Reconquista]] la contrasta tenporaneamente sta tendensa, quando i lord cristiani i ciama i popołi del nord -baschi, asturiani e franchi- par colonixar łe nove conquiste. Più tardi ła łéngoa basca la diventa prinçipalmente dei contadini, mentre ła popołassión çitadina la prefise el castiglián, el guascón, el romanxo navarexe, el francexe o el łatin par l’ educassión.
In ogni caxo, el basco l’ era riconosuo esplicitamente in serte aree: el [[fuero]] (statuto giuridico łocałe) de ła vale Ojacastro cołonixà da baschi (deso en [[Ła Rioja]]) el permetea ai abitanti de uxar el basco in te i procesi legałi durante el Doxento e Trexento.
 
Al dì d’ ancó el basco el gode de uno status de co-ofisialità in te łe rejoni basche de ła Spagna: l’ intiera comunità autonoma dei [[Comunità Autonomaautonoma dei Paexi Baschi|Paexi Baschi]] (dal 1982) e parte de ła [[Navara]]. El basco no ’l ga alcun status ofisiałe in te i Paexi Baschi del nord in Fransa ndoe i çitadini no i pol uxar el basco in te łe corti de giustisia francexi. Paradosalmente, è consentio l’ uxo del basco in te łe corti francexi ai baschi de nassionałitá spagnoła (con ła tradussión), visto che el basco l’ è riconosuo da l’ altra parte de ła frontiera.
 
Łe poxisioni dei governi ndo el basco l’ è utiłixà łe diferise par quanto riguarda ła promosión de ła łéngoa. Se in te ła Comunità Autonoma dei Paexi Baschi ła difuxión del basco l’ è promosa in varie maniere, ła questión l’ è difarente in Navara, che l’ è divixa łegalmente in tre distinte aree łenguisteghe, ła parlante basco, ła non parlante basco e ła mista (a sta leje se opone strenuamente i nassionałisti baschi de ła Navara). Ła leje l’ è ciamà "Ley del Vascuence", in quanto ''vascuence'' (dal łatin ''vasconice loqui'', "parlar a ła basca") l’ è el nome tradissionałe de ła łéngoa basca in spagnoło (ma è uxà anca ''euskera'' e ''vasco'').
== Diałetologia e varianti ==
=== Diałeti ===
In tel [[1729]] el jexuita Manuel de Larramendi el publica a Sałamanca na gramatica basca intitoła ''El Imposible Vencido. El arte de la lengua bascongada'', ndo el parla de i diversi diałeti: el cita el [[gipuzkera]], el [[bizkaiera]], el [[nafarrera]] e ‘l [[diałeto labortan|lapurtera]] e l’ aferma che i ultimi do i pol esar considerè come na roba soła.
[[File:Bonaparte euskalki mapa.jpg|thumb|300px|Distribussión dialetałe secondo Luis Luciano Bonaparte in te l’ ano 1869.]]
[[File:Dialectos Euskara.svg|right|330px|thumb|I diałeti baschi. Al dì d‘ ancó l‘ ‘’erronkariera‘’ l‘ è estinto]]
* Erdialdekoa (diałeto sentrałe) o [[gipuzkera]] .
* [[Nafarrera]] (altonavarro oriental).
* [[Navaro-łabortan|Nafar-lapurtera]] (labortano-navarro).
* Ekialdeko nafarrera (altonavarro oriental): diałeto de Zaraitzuera e Aezkoa]].
* [[Zuberera]] (suletino).
 
Bonaparte el considera l' [[erronkariera]] un sotodiałeto, mentre Azkue el le clasifica come un diałeto diferensià. Sta variante, parlà anticamente in te i sete paexi de ła Vale de Roncal, l'è spario definitivamente in tel 1991 con ła morte de [[Fidela Bernat]], la so ultima parlante.
Se podarea parlar anca de un diałeto parlà in [[Araba|Álava]], al dì d' ancò conpletamente estinto, anca se grasie a ła toponimia e a łe testimonianse scrite in nostro poseso savemo che el ghe someava on mucio al diałeto osidental. Ła prinsipałe fonte de informassión del basco parlà in Álava l'è atualmente el recentemente scoperto manoscrito de Juan Pérez de Lazarraga (secoło XVI), tratandose de ła testimoniansa scrita più conpleta.
 
In tel 2005 el quotidian [[Berria]] l' à publicà na nova mapa dei diałeti, agiornà da Koldo Zuazo, profesor de fiłołogia basca in te l' Università de i Paexi Baschi (UPV-EHU). In sta nova mapa el distingue i diałeti tra osidental, sentral, nafarrera, nafarrera-lapurtera e zuberera.
Łe mape le se reałixa unendo in grupi łe parlade con coincidense generałi, visto che el basco el se caraterixa par ła so varietà in giri e asenti. Łe difarense le se pol apresar da na łocałità a n' antra, se non da un quartier a n' antro. Par exenpio, se tołemo ła paroła ''ogia'' (pan), in giro par i teritori parlanti basco cataremo numaroxe varianti de ła stesa paroła come ''ogiya, ogiye, ogixa, ogixe, uía, uíxe, oía'' etc.
 
Łe difarense [[fonołogia|fonołogiche]], [[morfosintasi|morfosintatiche]] e [[lesico|łesicałi]] tra do diałeti geograficamente distinti le pol esar tante come quełe che existe tra el [[łéngua catałana|catałan]] e 'l [[Łéngoa spagnoła|castiglian]]. Sto qua l'è el caxo del bizkaiera (estremo ocidental) e del zuberera (estremo oriental), che i se caraterixa par ła so distansa rispeto ai altri diałeti, e che i' è parlè precixamente in te i do estremi del dominio łénguistego del basco. Nonostante tuto, parò, par ła majoransa dei łocutori baschi parlar diałeti difarenti no l'è mia un ostacoło insormontabiłe par capirse. D' altra parte, ła [[mutua intełegibiłità]] la pol dipendar, oltre che da ła distansa geografica, da łe consoetudini, ła pronunsia e ła predispoxissión del singoło, oltre che dal livel de scołarixassión e de ła conseguente conosensa de ła propia łéngoa al de là del registro cołoquial. Un parlante basco de ła Navara, par exenpio, el pol capir sensa grosa dificoltà qualcheduni che parla na variante ocidental, no aparendoghe sconosue łe parołe che 'l utilixa, che l' à podù lexar in tei łibri e uxar in te un registro formal. Inoltre, el parlante basco navaro el pol bituarse a scoltar el bizkaiera in te i mexi de difuxión e farse capir con i interłocutori de ła Bizkaia, parlando ognuno el so diałeto, sensa ecesive conplicasioni.
 
Tanta gente l' à inparà el basco unificà come łéngoa materna, con major o minor influensa de ła parlada de ła so rejón. Pur esendo el basco unificà ła versión ofisiałe de ła łéngoa, i diałeti i' è utilixè in abondansa en łe radio e publicasioni łocałi, con el obietivo de avicinarse piasè al łinguagio quotidian. In te i caxi del diałeto ocidental e del zuberera, anco lori i' è prexenti in te l' insegnamento e ła so academia l' à detà norme sora ła scritura de sti diałeti; el che no se contrapone mia al uxo del basco unificà, in quanto se considera che ła convivensa tra i diałeti e 'l basco standard la sia na condissión indispensabiłe par garantir ła vitałità de ła łéngoa.
22 856

contributi