Łéngua basca: difarense fra łe version

p
Robot: Modifeghe esteteghe
p (Bot: Migrating 107 interwiki links, now provided by Wikidata on d:q8752 (translate me))
p (Robot: Modifeghe esteteghe)
Ła '''łéngoa basca''' (ciamà anca ''euskara'', ''euskera'', ''vasco'' o ''basque'') l'è na łéngoa no [[lengue indoeuropee|indoeuropea]] atualmente parlà in tel nord de ła [[Spagna]] (in tel [[Hegoalde|Paexe Basco spagnoło]]) e in tel sud de ła [[Fransa]] ([[Iparralde|Paexe Basco francese]]), dipartimento Pirenei Atlantici. Anticamente el so anbito łenguistego el se estendea a le xone de [[Aquitania]], [[Ła Rioja]], [[Cantabria]], [[Huesca]], [[Burgos]], nord de [[Saragosa|Zaragoza]], fin al [[Mar Mediteraneo|Mediteraneo]]: el nord de ła atuałe Catałogna e parte de i [[Pirenei Sentrałi]]. Ghè inportanti comunità parlanti basco in tuto el continente american, ndo se pol catar baschi de seconda e tersa generassión che ancora i parla ła łéngoa in tel diałeto original o secondo forme ibride rixultè da l' incontro de baschi de difarenti rejoni.
 
El nome de ła łéngoa in basco standard (''euskara batua'') l'è '''euskara'''. In te łe forme diałetałi l'è conosù come ''euskara'', ''euskera'', ''eskuara'', ''üskara'', ''euskala'', ''eskuera'', ''eskara'', ''eskera'', ''eskoara'', ''euskiera'', ''auskera'', ''oskara'', ''uskera'', ''uskaa'' o ''uska''. Ła forma ''euskera'' (del diałeto de Gipuzkoa) l'è queła più utilixà dai łocutori baschi (senpre manco frequente l' altra forma, ''vascuence'') e l'è adotà anca in tel dissionario de ła Reałe Academia de Łéngoa Spagnoła, XXII edissión.
 
Se dixe che ła paroła ''euskara'' la vegna dal antico verbo basco ''*enautsi'' che significava ''dir'' e che se conserva in certe forme de ła coniugassión del atual verbo esan (dir) utiłixè in Bizkaia come ''dinosta'' (''el me le dixe''). El verbo ''*enautsi'' più el sufiso ''(-k)ara'' (''forma de'') i darea vita a ła paroła ''*enauskara'' (''forma de dir'', ''forma de parlar'') che in seguito, col pasar dei secołi, la se sarea evolua foneticamente en ła atuałe forma standard euskara e in te łe forme sora mensionè.
Nonostante el sia geograficamente circondà da [[lengue indoeuropee|łéngoe indoeuropee]], se pensa che el basco el sia na łéngoa ixolà: no l'è mia considerà na łéngoa indoeuropea, cioè faxente parte del germanico, xlavo, celtico, romanxo, baltico o de ogni altro grupo indoeuropeo. L' è l' unica łéngoa non romanxa de l' Europa osidentałe e che la pararea averghe vù na gran influensa sul sistema vocałico del [[Łéngoa spagnoła|castilian]].
 
In tei quaxi 40 ani de proibissión durante el [[regime franchista]] e ła conseguente persecussión e criminałixassión de chi che le parlava, ła łéngoa basca l'è stà mesa in pericoło de estinsión. Soło tra ła fine dei ani Sinquanta e l' inizio dei ani Sesanta el basco el scominsia a riciaparse pian pianeło.
 
Co l' arivo de ła [[democrasia|democrassia]], ła [[Costitussion spagnoła del 1978|Costitussión spagnoła]] del [[1978]] e 'l [[Statuto de Gernika]], ła łéngoa basca la ritorna co-ofisiałe in tel Paexe Basco spagnoło e in tel nord de łe Navara, ndoe lentamente la ritorna a ła vita publica.
 
= Aspeti storici, sociałi e culturałi =
Tanti studioxi i vede el basco come na [[łéngoa ixoła]]. De conseguensa, ła so preistoria no la pol mia esar ricostruía par mexo del [[metodo conparativo]], e se sa poco sora łe so origini. L' è probabiłe che na forma primordiałe de ła łéngoa basca la fuse prexente in Europa osidentałe prima de l' arivo de łe łéngoe indo-europee.
 
Storicamente una de łe prime ipotexi mitiche su l' origine de ła łéngoa basca l'è el [[tubalismo]]. Ła teoria la se cołega a ła credensa che tute łe łéngoe le procede da [[Babel]] e ła so famoxa tore. El basco el sarea ła łéngoa original, anterior a ła confuxión de łe łéngoe. Alcuni apołogisti del basco in tel secoło XVIII e inisi del XIX i era rivè a dir che na łéngoa cosita parfeta la podea esar sta ispirà soło dal steso ingegno de Dio. Tra sti autori se nota Astarloa e Manuel Larramendi.
 
Alcune iscrisioni łatine in [[Aquitania]] le conserva un numaro de parołe con raixa [[protobasco|protobasca]], come par exenpio i nomi propi ''Nescato'' e ''Cison'' (''neskato'' e ''gizon'' vol dir rispetivamente ''butela/toxa'' e omo'' in basco moderno). Sta łéngoa l'è ciamà ''aquitán'' e l' era prexumibilmente parlà prima che i romani i portase el łatin ai Pirenei osidentałi. I specialisti de storia basca i considera l' aquitán come basco antico. Infati ła parenteła tra basco e aquitán la sarea dimostrà xa da i łaori de [[Achille Luchaire|Luchaire]] in tel 1877<ref> A. Luchaire: "Les origines linguistiques de l'Aquitanie" ''Bul. Soc. des Sciencies.Lettres et Arts de Pau'' 1876/77, p. 449-523</ref>, anpliè posteriormente da [[Koldo Mitxelena|Michelena]]<ref>Luis Michelena (1954) "De onomástica aquitana" ''Pirineos'' 10, pp. 409-458</ref> e [[Joaquín Gorrochategui|Gorrochategui]]<ref> Joaquín Gorrochategui (1984)''Onomástica indígena de Aquitania'', Bilbao.</ref><ref> L. Trask: " The ancient Aquitanian language was, of course, an ancestral form of Basque, as we can easily see by examining the personal names and divine names of the Aquitanian-speakers, which are all that is recorded of Aquitanian" [http://www.ontariobasqueclub.dantzariak.net/trask.htm] </ref>. El dixintarese dei Romani par sta xona, l' à parmeso al basco aquitán de sopravivar mentre le łéngoe [[łéngoa iberica|iberica]] e [[łéngoa tartesica|tartesico]] le sparea definitivamente. El basco l' à aquixío parołe del vocabołario łatin sia prima che dopo che el łatin el se evolvese in [[guascón]] (na variante de l' ocitán) e in [[navaro-aragonexe]].
Generalmente se supone che i Baschi i se sia originà in Aquitania e che da lì i sia emigrè verso sud.
 
 
=== Ipotexi de conesión con altre łéngoe ===
L' inposibiłità de cołegar el basco a łe altre łéngoe indoeuropee in Europa l' à fato sercar posibiłi parentełe altrove, speso utiłixando metodi de dubia quałità. Visín a paragoni pseudosientifisi, l' aparissión de ła łinguistica a longo ragio l' à dà origine a svariè tentativi de cołegar el basco con famee de łéngoe geograficamente molto distanti.
 
Tante ipotexi su l' origine del basco i' è considerè controverse, e łe prove sugeríe generalmente no i' è mia acetè da ła majoransa dei linguisti. In ogni caxo, ła situasión la podarea canbiar in futuro. Alcune de ste ipotetiche conesioni i' è:
 
* [[Łéngoa iberica|iberica]]: l' iberico l'è n' antra antica łéngoa na olta parlà in te ła penixoła. Sta teoria, nota come ''bascoiberismo'', l'è famoxa parché difexa dal pare de ła linguistica, [[William von Humboldt]], che l' afermava come l' idioma ibero el fuse predecesor del basco. Al dì d' ancó la teoria la resta atuałe, nonostante par certi la rełassión la se limitarea a un łigame tra łe łéngoe iberica e basca, mentre altri i ritien che entranbe łe łéngoe le farea parte de un steso grupo łenguistego ma che el iberico no' l sarea un antenato del basco. <ref>[http://www.webpersonal.net/jrr/ib8_en.htm Are Iberian and Basque related? The problem with "magical translators"] (Jesús Rodríguez Ramos) {{en}}</ref>
* [[Łéngoa georgiana|georgian]]: L' ipotexi georgiana, che ła cołega el basco a łe łéngoe caucaxiche meridionałi, la par deso anpiamente scredità. L' ipotexi l' era ispirà in parte da l' antico Regno georgiano de Kartli, che Greci e Romani i ciamava Iberia.
* [[Łéngoe caucaxiche nordorientałi]], come el [[łéngoa cecena|ceceno]], i' è più plauxibilmente candidè par na conesión molto distante. È stà oservà na concordansa łénguistega tra basco e diałeti caucaxici pari al 6%. <ref>[http://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/mt26s.html A Final (?) Response to the Basque Debate in Mother Tongue 1] (John D. Bengston) {{en}}</ref>
* N' antra ipotexi molto nota l'è queła che tenta de cołegar el basco con ła [[łéngoa berbera]], con cui è stà calcołà na concordansa łénguistega del 10%. L' ipotexi no l' à però otegnù l' aprovassión de ła comunità sientifica, vista anca ła maniera in cui certi studi i' è stè portè avanti: speso se sercava de aplicar el metodo lesico-statistico par catar someanse tra parołe basche e berbere utiłixando neołogixmi e prestiti dal łatín.
* Certi linguisti i' à proposto de includar el basco in te ła superfamea łénguistega [[łéngoe denecaucaxiche|dene-caucaxica]]. Secondo sta teoria el basco el sarea ła propagine osidentałe de na famea de łéngoe che la sarea stà difuxa in Euraxia, in nord America e forse in nord Africa (come ad exenpio el [[guancio]], parlà dai antichi autoctoni de łe [[Canarie]]) verso l' 8000 a.C. Sto fato el pararea sufragà da łe indagini genetiche, ma l' existensa de sta proposta superfamea l'è considerà controversa.
* [[Łéngoe basconiche]]: Sta teoria, proposta dal linguista tedesco [[Theo Vennemann]] (profesor ordinario de Linguista teorica a l' università Ludwig-Maximilian de Monaco), la sostien che ghè suficienti prove toponomiche par concludar che el basco l'è el soło sopravisuo de na famea più larga che na olta se estendea su tuta ła penixoła iberica e su parte de l' Europa, e che l' à lasà el so segno in te łe moderne łéngoe indoeuropee parlè in Europa. Ste łéngoe le se sarea pò quaxi interamente estinte con łe invaxioni indoeuropee a partir dal XIII secoło a.C. I studi de Vennemann i' è stà però molte critichè dai bascołogi e da vari speciałisti in linguistica. <ref>[http://www.germanistik.uni-muenchen.de/germanistische_linguistik/TV/Vennemann.htm Theo Vennemann homepage]</ref>
 
 
'''Primi testi'''
Atualmente łe iscrisioni più antiche contenenti parołe basche i' è łe epigrafi catè in tel giugno del 2006 da i archeołogi de Álava in tel sito de [[Iruña-Veleia]], datè III secoło.
 
Łe informassioni che gavemo sora el basco mediovałe i' è bastansa scarse e framentarie, visto che le consiste par lo più en antroponimi e poche parołe e fraxi. I scrivani i utiłisava el romanxo par scrivar, nonostante ła łéngoa de uxo quotidián la fuse el basco. Fin al secoło XVI, i unici łibri che incontremo i consiste prinsipalmente in picołi dissionari e gramatiche baxiche, che gavea ła funsión de faciłitar ła comunicassión in tei scanbi comersiałi. Altre testimonianse scrite, molto più interesanti, i' è i framenti de romanxi e cantici che cita łe cronache storiche. Łetare personałi, testi manoscriti o ati de testimoni in giudisi i ga un valor presioxisimo, come unica fonte del basco parlà in chei secołi.
 
El primo łibro in basco che conosemo l'è stà stanpà in tel 1545, con el titoło de ''Linguae Vasconum Primitiae'' (Primisie de ła łengoa de i baschi) e firmà dal prete bascofrancexe [[Bernat Dechepare]]. L' è na cołessión de poemi ndoe l' autor el trata tematiche come ła rełijón, l' erotismo e ła so vita. El dedica versi anca al basco, e ghe da registrar che l'è cosiente del fato che el suo l' era el primo tentativo de crear na łeteratura basca. In tel so poema ''Kontrapas'' el dixe:
 
:''Berce gendec vste çuten
:''Ecin scriba çayteyen
:''Oray dute phorogatu
:''Enganatu cirela.
:''Heuscara
:''Ialgui adi mundura.'' <ref>[http://www.vc.ehu.es/gordailua/Etxepare_1.htm ''Contrapas'', per Dominum Bernardum Dechepare]</ref>
 
 
== I parlanti ==
Su na popolassión de 2&nbsp;975&nbsp;000 abitanti divixi tra łe 7 provinse de i Paexi Baschi, el 26,9% l’ è biłingue (francexe o spagnoło) e ’l 15,3% el conose aprosimativamente el basco par un totałe de 1&nbsp;255&nbsp;750 ’’euskaldun’’, cioè parlanti basco (i locutori biłingui ativi i' è 881&nbsp;300 e 454&nbsp;400 quei pasivi). Da sto punto de vista, i abitanti dei Paexi Baschi i se divide in 4 grose categorie che i‘ è:
# ''I parlanti soło basco'' i parla soło el basco sia in [[Fransa]] che in [[Spagna]]. I’ è par lo più veci e i raprexenta na minoransa picenina (manco del 0.7%, che i’ è sirca 20&nbsp;000 persone).
# I ''biłingue ativi'' i parla do łéngoe, [[łéngua fransexe|francexe]]/basco o [[łéngoa spagnoła|spagnoło]]/basco. I’ è el 26,9% e i se divide a so olta in 3 sotocategorie:
## El 40% i’ è biłingue col francexe o l' spagnoło parlè più speso.
## El 29% i’ è biłingue equilibrè, i conose bastansa ben sia el basco che el francexe/spagnoło.
## El 32% i’ è biłingue ma i parla prinsipalmente basco.
# I ''biłingue pasivi'' i capise e i lexe bastansa el basco ma no i le parla mia. I raprexenta el 15,3%.
# ''I uniłingue non bascofoni'' i conose soło el spagnoło o l' francexe. I forma ła majoransa de ła popołasión con el 57,8%.
Ghè na gran disparità tra el biłinguismo in te łe diverse provinçe basche. Ła [[Bizkaia|Vizcaya]] la ga 1&nbsp;141&nbsp;000 abitanti, el 26,5% (302&nbsp;000) i’ è biłingue e ‘l 24,9% (284&nbsp;000) biłingue pasivi. Ła [[Gipuzkoa|Guipúzcoa]] con 686&nbsp;000 abitanti la ga el piasè alto numaro de locutori bascofoni che i’ è 329&nbsp;000 e i corisponde al 48% de ła popolassión e la ga un 9,5% (65&nbsp;000) de biłingue pasivi. In [[Navara]] (594&nbsp;000) ghè el 10,5% (85&nbsp;500) de bascofoni prinçipalmente in tel nord e nord-ovest de ła provinça e 6,8% de biłingue pasivi (40&nbsp;200). L‘ [[Araba|Álava]] con 298&nbsp;000 abitanti la ga un 13,4% (40&nbsp;000) de biłingue e un 11,1% (33&nbsp;000) de biłingue pasivi. El [[Lapurdi|Labourd]] con 208&nbsp;000 abitanti el ga un 37,2% de popolassión biłingue (38&nbsp;600) e 24&nbsp;600 de biłingue pasivi. Ła [[Basa Navara]] e ‘l [[Zuberoa|Soule]] i’ è i manco popolè (30&nbsp;000 e 17&nbsp;000) e i ga ła più forte parsentuale de persone biłingue: 60,9% de biłingue (28&nbsp;600) e 15,1% de biłingue pasivi (7&nbsp;000).
 
 
Ła rejón ndo el basco l’ è parlà l’ è piasè picoła de queła nota come Paexe Basco o [[Euskal Herria]]. Tutavia vari toponimi baschi i dimostra che ‘l basco l’ era parlà in un’ area molto più estexa de queła odierna. N’ exenpio l’ è ła [[Vale de Aran]] (deso na parte de ła [[Catełogna|Catałogna]] parlante [[łéngoa guascona]]), in quanto ''haran'' l’ è ła paroła basca par "vale". In seguito ła cresente influensa del [[łéngoa latina|łatin]] l’ à scomisià a sostituir el basco en le xone manco montagnoxe de sta rejón.
 
Ła [[Reconquista]] la contrasta tenporaneamente sta tendensa, quando i lord cristiani i ciama i popołi del nord -baschi, asturiani e franchi- par colonixar łe nove conquiste. Più tardi ła łéngoa basca la diventa prinçipalmente dei contadini, mentre ła popołassión çitadina la prefise el castiglián, el guascón, el romanxo navarexe, el francexe o el łatin par l’ educassión.
 
El basco l’ era parlà da la majoransa de i abitanti de łe xone parlanti basco storiche prima de ła industrialixassión. Secondo i dati del 1867 de Ladislao de Velasco, i le parlava 170&nbsp;000 dei 176&nbsp;000 abitanti de Gipuzkoa, 149&nbsp;000 de i 183&nbsp;000 abitanti de Bizkaia (fra i quałi 6&nbsp;000 i era foresti e 28&nbsp;000 i vivea in tel distreto de Valmaseda-Encartaciones, ndo no ‘l se parla da tenpi remoti), 12&nbsp;000 dei i 120&nbsp;000 abitanti de Álava (Araba), 60&nbsp;000 de i 300&nbsp;000 de ła Navara spagnoła e 80&nbsp;000 de i 124&nbsp;000 abitanti del Paexe Basco francexe.
Al dì d’ ancó el basco el gode de uno status de co-ofisialità in te łe rejoni basche de ła Spagna: l’ intiera comunità autonoma dei [[Comunità autonoma dei Paexi Baschi|Paexi Baschi]] (dal 1982) e parte de ła [[Navara]]. El basco no ’l ga alcun status ofisiałe in te i Paexi Baschi del nord in Fransa ndoe i çitadini no i pol uxar el basco in te łe corti de giustisia francexi. Paradosalmente, è consentio l’ uxo del basco in te łe corti francexi ai baschi de nassionałitá spagnoła (con ła tradussión), visto che el basco l’ è riconosuo da l’ altra parte de ła frontiera.
 
Łe poxisioni dei governi ndo el basco l’ è utiłixà łe diferise par quanto riguarda ła promosión de ła łéngoa. Se in te ła Comunità Autonoma dei Paexi Baschi ła difuxión del basco l’ è promosa in varie maniere, ła questión l’ è difarente in Navara, che l’ è divixa łegalmente in tre distinte aree łenguisteghe, ła parlante basco, ła non parlante basco e ła mista (a sta leje se opone strenuamente i nassionałisti baschi de ła Navara). Ła leje l’ è ciamà "Ley del Vascuence", in quanto ''vascuence'' (dal łatin ''vasconice loqui'', "parlar a ła basca") l’ è el nome tradissionałe de ła łéngoa basca in spagnoło (ma è uxà anca ''euskera'' e ''vasco'').
 
==== [[Euskaltzaindia]]-Real Academia de la Lengua Vasca ====
== Diałetologia e varianti ==
=== Diałeti ===
In tel [[1729]] el jexuita Manuel de Larramendi el publica a Sałamanca na gramatica basca intitoła ''El Imposible Vencido. El arte de la lengua bascongada'', ndo el parla de i diversi diałeti: el cita el [[gipuzkera]], el [[bizkaiera]], el [[nafarrera]] e ‘l [[diałeto labortan|lapurtera]] e l’ aferma che i ultimi do i pol esar considerè come na roba soła.
[[File:Bonaparte euskalki mapa.jpg|thumb|300px|Distribussión dialetałe secondo Luis Luciano Bonaparte in te l’ ano 1869.]]
[[File:Dialectos Euskara.svg|right|330px|thumb|I diałeti baschi. Al dì d‘ ancó l‘ ‘’erronkariera‘’ l‘ è estinto]]
* [[Zuberera]] (suletino).
 
Bonaparte el considera l' [[erronkariera]] un sotodiałeto, mentre Azkue el le clasifica come un diałeto diferensià. Sta variante, parlà anticamente in te i sete paexi de ła Vale de Roncal, l'è spario definitivamente in tel 1991 con ła morte de [[Fidela Bernat]], la so ultima parlante.
Se podarea parlar anca de un diałeto parlà in [[Araba|Álava]], al dì d' ancò conpletamente estinto, anca se grasie a ła toponimia e a łe testimonianse scrite in nostro poseso savemo che el ghe someava on mucio al diałeto osidental. Ła prinsipałe fonte de informassión del basco parlà in Álava l'è atualmente el recentemente scoperto manoscrito de Juan Pérez de Lazarraga (secoło XVI), tratandose de ła testimoniansa scrita più conpleta.
 
Łe mape le se reałixa unendo in grupi łe parlade con coincidense generałi, visto che el basco el se caraterixa par ła so varietà in giri e asenti. Łe difarense le se pol apresar da na łocałità a n' antra, se non da un quartier a n' antro. Par exenpio, se tołemo ła paroła ''ogia'' (pan), in giro par i teritori parlanti basco cataremo numaroxe varianti de ła stesa paroła come ''ogiya, ogiye, ogixa, ogixe, uía, uíxe, oía'' etc.
 
Łe difarense [[fonołogia|fonołogiche]], [[morfosintasi|morfosintatiche]] e [[lesico|łesicałi]] tra do diałeti geograficamente distinti le pol esar tante come quełe che existe tra el [[łéngua catałana|catałan]] e 'l [[Łéngoa spagnoła|castiglian]]. Sto qua l'è el caxo del bizkaiera (estremo ocidental) e del zuberera (estremo oriental), che i se caraterixa par ła so distansa rispeto ai altri diałeti, e che i' è parlè precixamente in te i do estremi del dominio łénguistego del basco. Nonostante tuto, parò, par ła majoransa dei łocutori baschi parlar diałeti difarenti no l'è mia un ostacoło insormontabiłe par capirse. D' altra parte, ła [[mutua intełegibiłità]] la pol dipendar, oltre che da ła distansa geografica, da łe consoetudini, ła pronunsia e ła predispoxissión del singoło, oltre che dal livel de scołarixassión e de ła conseguente conosensa de ła propia łéngoa al de là del registro cołoquial. Un parlante basco de ła Navara, par exenpio, el pol capir sensa grosa dificoltà qualcheduni che parla na variante ocidental, no aparendoghe sconosue łe parołe che 'l utilixa, che l' à podù lexar in tei łibri e uxar in te un registro formal. Inoltre, el parlante basco navaro el pol bituarse a scoltar el bizkaiera in te i mexi de difuxión e farse capir con i interłocutori de ła Bizkaia, parlando ognuno el so diałeto, sensa ecesive conplicasioni.
 
Tanta gente l' à inparà el basco unificà come łéngoa materna, con major o minor influensa de ła parlada de ła so rejón. Pur esendo el basco unificà ła versión ofisiałe de ła łéngoa, i diałeti i' è utilixè in abondansa en łe radio e publicasioni łocałi, con el obietivo de avicinarse piasè al łinguagio quotidian. In te i caxi del diałeto ocidental e del zuberera, anco lori i' è prexenti in te l' insegnamento e ła so academia l' à detà norme sora ła scritura de sti diałeti; el che no se contrapone mia al uxo del basco unificà, in quanto se considera che ła convivensa tra i diałeti e 'l basco standard la sia na condissión indispensabiłe par garantir ła vitałità de ła łéngoa.
 
A cauxa de łe condisioni storiche in cui ła łeteratura basca la s' à svilupà, ła comunità łenguistega no l' à disposto de un unico modeło par el uxo scrito, ma difarenti, che no podendo inporse conpletemante sui altri, i s' à svilupà parałełamente dal secoło XVI. In tei manuałi de storia de ła łeteratura basca se se riferise al gipuzkera, bizkaiera, lapurtera e zuberera come a ''diałeti łeterari'', esendo ste varianti łe più utilixè en ła produssión leteraria basca. Sia el gipuzkera a sud dei [[Pirenei]] che el lapurtera al nord, i' è stè in te i secołi łe varianti più utiłixè, e le 'à guadagnà anca un serto prestigio e ła so area de influensa; par sto motivo i' è stè modełi de riferimento quando in te i ani Sesanta s' à decixo de portar avanti el projeto de unificassión.
 
'''Exenpi'''
[[Joani]] 3:16.
 
'''Lapurtera''' - '''Labortano'''
 
''"Alabainan Jainkoak altean du mundua maithatu, non bere Seme bekharra eman baitu, hunen baithan sinhesten duen nihor ez dadien gal, aitzitik izan dezan bethiko bizitzea"''
* '''m''' : (eme) m
* '''n''' : (ene) n
* '''ñ''' : (eine) ñ (in tei diałeti osidentałi ga sto sono anca ła «n» che segue na «i», anca se sta pałatałixassión no la avien mia senpre gnanca in sti diałeti)
* '''o''' : (o) o (in zuberera u)
* '''p''' : (pe) p
* '''rr''' : (erre bikoitza) r forte (dopia)
* '''s''' : (ese) s (fricativa apicoalveołare)
* '''t''' : (te) t
* '''tt''' : (te bikoitza) ty (t palatałixà)
* '''ts''' : (te ese) ts (africada apicoalveołare)
 
== Vocabołario ==
A contato con i popołi confinanti, el basco l' à adotà tante parołe prinsipalmente dal łatín, castiglián, francexe e guascón. Qualcheduni aferma che tante parołe le vien dal łatín, ma che l' evołusión la l' à fate aparir al dì d' ancó come se le fuse parołe originałi basche, come ''lore'' (''fior'', da ''florem''), ''errota'' (''molín'', da ''rotam'', ''rua del molín), ''gela'' (''stansa'', da ''cellam'').
 
 
* Łe conrispondenti dexinense i' è uniche par ogni caxo, ergo par cui tute łe parołe che ga da esar declinà in un determinato caxo, le ciaparà ła stesa dexinensa.
Exenpio: Dativo singołare (caxo ''Nori''): ''-ari''. ''Gizon-ari, anai-ari, beltz-ari, katu-ari'',...
* In basco no existe el genare, quindi i caxi i se diferensia soło par el numaro: singułare / plurałe / mugagabe (indeterminà)
Exenpio Dativo singołare: ''-ari'' / Dativo plurałe: ''-ei'' / Dativo indefinio: ''-ri''
* En ła declinassión se pol diferensiar ła raixa e ła dexinensa: ''gizon'' (raixa) + ''-ari'' (dexinensa) = ''gizon-ari''. Drentro ła dexinensa, in certi caxi, se pol catar el segno del determinante ''-a'', el segno del plurałe ''-k'' e ła declinassión: ''mutil'' (raixa) + ''a'' (determinante) + ''k'' (plurałe) + ''Ø'' (declinassión) = ''mutilak''.
 
=== I verbi ===
El [[verbo auxiłiare]], che l' aconpagna ła majoransa dei verbi prinsipałi, el ga da esar acordà no soltanto con el sojeto, ma anca con l' ojeto direto e indireto, se i' è prexenti. Tra łe łéngoe europee, sto sistema połipersonałe el se cata soło in tel basco, alcune [[łéngoe caucaxiche]] e l' [[łéngoa ungarexe|ungarexe]].
Considera ła fraxe:
 
''Jon el me cronpa i jornałi."
 
''Jon-ek'' l'è l' agente (sojeto tranxitivo), quindi l'è marcà con ła terminassión del caxo ergativo ''-k'' (con na [[epentexi|epentetica]] ''-e-''). ''Egunkariak'' el ga ła terminassión ''-ak'', che la segna l' ojeto plurałe (plurałe asołutivo, caxo del ojeto direto). El verbo l'è ''erosten dizkit'', ndoe ''erosten'' l'è un tipo de gerundio e l' auxiłiare ''dizkit'' el vol dir ''elo/ala el/la fa quei/e par mi''. Sto ''dizkit'' el pol esar divixo in sta maniera:
 
* ''di-'' l'è uxà al prexente quando el verbo el ga un sojeto (ergativo), un ojeto direto (asołutivo), e un ojeto indireto, e l' ojeto l'è elo/ela/queło/quei
El verbo auxiłiare l'è conposto da di-zki-da-zue e vol dir ''voialtri (faxì) quei par mi''.
 
* ''di-'' = ojeto direto, tenpo prexente
* ''-zki-'' = ojeto direto plurałe
* ''-da-'' = ojeto indireto (a mi/par mi) {-t diventa -da- quando no l'è mia finałe}
* ''-zue'' = sojeto (voialtri)
 
In tel basco parlà, el verbo auxiłiare l'è speso łasà da parte quando superfluo: "Zuek egunkariak erosten niri", voialtri drio a cronpar i jornałi par mi. Altrimenti, i pronomi i' è quaxi senpre trascurè: "egunkariak erosten dizkidazue", i jornałi cronpando esar-łori-par mi-voialtri. I pronomi i' è uxè soło par mostrar enfaxi: "egunkariak zuek erosten dizkidazue" l'è voilatri che cronpì i jornałi par mi, no łori; "egunkariak niri erosten dizkidazue" l'è par mi che cronpì i jornałi.
In te na fraxe, el verbo perifrastico el vien prima, e dopo l' auxiłiare.
 
Ła costrussión sintatica baxica l'è sojeto-ojeto-verbo (diversamente dal veneto, inglexe o castiglián ndoe ła costrussión sojeto-verbo-ojeto l'è piasè comune). L' ordine de łe fraxi el pol esar canbià, mentre l' ordine de łe parołe l'è generalmente rigido. L' ordine de ła fraxe basca l'è tema-parte più inportante (focus), a significar che in te łe fraxi neutrałi (come in quełe che informa qualcheduni de un fato o un evento) el tema l'è espreso par primo e dopo segue el focus (in basco ''galdegai''). In ste fraxi, el verbo el vien a ła fine. In breve, el galdegai el precede diretamente el verbo. Sto ruoło el se aplica anca a łe domande, par exenpio: ''Sa elo sto qua''? pol esar tradoto come ''Zer da hau?'' o ''Hau zer da?'' ma in entranbi i caxi ła particeva interogativa ''zer'' la precede imediatamente el verbo ''da''. Sto ruolo l'è cosita inportante in basco che anca in te łe gramatiche basche in altre łéngoe è uxà el termine basco ''galdegai''.
 
 
* '''Eskerrik asko!''' = Grasie (tante)!
* '''Egun on''' = Bongiorno!
* '''Egun on, bai''' = Risposta a '''Egun on'''
* '''Arratsalde on''' = Bona sera
* '''Gabon''' = Bona note
22 854

contributi