Łengoa vèneta: difarense fra łe version

nisun ogeto de ła modifega
Etichete: Canbiamento da tełefonin Modìfega da web par dispoxidivi mobili
|nome=Vèneto|nomenativo=Vèneto
|colore=#FD9191
|stati= [[Venetia]] ([[Itałia|Itaja]])<br, />[[Istria]] ([[Croàsia|Croasia]] e, [[Slovenia]])<br, />[[Sud de 'l Braxil]]<br />[[Argentina|Arxentina]]<br, />[[Chipilo|ChipiłoBraxil]], ([[Mèsico|Mesego]])<br />[[Dalmasia]] ([[Croàsia|Croasia]]), [[Tulcea]] ([[RomaniaRomanìa]])
|regione= [[Vèneto]], [[Trentin]] ([[[Val Lagarina]], [[Valsugana]] e [[Primièro]]), [[Friul-Venesia Julia]] (Triestin, [[Bixiacaria]], litoraƚe e xone al confin co'l Vèneto), [[Łasio]] ([[Agro Pontin]]), [[Sardegna]] ([[Arborea]]), [[Istria]], [[Region litoraneo-montana]], [[Region zaratina]], [[Region spalatino-dalmata]], [[Region de Sebenico e Tenin]], [[Region raguxeo-narentana]], [[Litorale-Carso]] ([[Capodistria]], [[Piran]], [[Ixola (Slovenia|Ixola]]), [[San Poło (stato)|San Poło]], [[Espírito Santo]], [[Paraná]], [[Santa Catarina]], [[Rio Grande do Sul]], [[Chipilo]], [[Tulcea]]
|persone= sirca 8 000 000<ref>https://www.ethnologue.com/language/vec</ref>
3 900 000, [[Itałia|Nord-est Itaja]] (2007)<br>* 3 435 000,[[Vèneto]]<br>* 465 000 [[Friul-Venesia Julia]] e [[Trentin]].<br>4 000 000, [[Braxil]] (2006).
|fam4=[[łéngoe romanxe-osidentai|Romanxe osidentai]]
|fam5='''''Vèneto'''''
|nazione= [[Serafina Corea]] ({{BRA}})
|agenzia= [[Academia de ła Bona Creansa]] (no ofisiał)
|iso1=roa ([[Łéngoe romanxe]])|iso3=vec|sil=VEC
|mappa= [[File:Idioma véneto.PNG|300px]]
[[File:Targa dialetto veneto.JPG|thumb|On carteło tacà via 'nte na botega, che 'l dixe che łà i parla anca el vèneto]]
 
Ła '''łéngoa vèneta''' ła xe na [[łéngua|łengoa]] [[łengoe romanxe|romanxa]] parlà da 'l [[Popoło vèneto|popoło vèneto]] in gran parte de ła Venetia: 'nte ła rexon de 'l [[VènetoVenetia]], 'ntel [[Trentin]] centro-orientał e 'nte ła zona osindentał, costiera e orientał de 'l [[Friul-Venesia Julia|Friul-Venesia Jułia]]. El vèneto xe parlà anca da ła minoransa vèneta aotoctona de 'l [[Istria]] e de ła [[Dalmazia|Dalmasia]] e da i migranti vèneti 'nte 'l [[Sud de 'l Braxil]], in [[Argentina|Arxentina]] e 'nte 'l paexe de [[Chipilo|Chipiło]] in [[Mèsico|Mesego]].
 
El vèneto xe parlà da sirca 4 mijoni de parsone 'nte ła Venetia e se stima che 'l sipia parlà da 8 mijoni de persone 'ntel mondo, anca se xe conplegà far na stima propia.
 
Ƚa łengoa vèneta ła xe reconjosùareconosùa da ła Rexion de 'l Vèneto, da 'l [[2007]], da ła Rexon Friul-Venesia Jułia, da 'l [[2010]], e anca da 'l [[UNESCO]] e da 'l Consejo de 'l Eoropa, che i ła ga mesa 'nte ła łista de łe łengoe minoritarie e 'ntel ''Łivro roso de łe łengoe in pericoło''[http://www.helsinki.fi/~tasalmin/europe_index.html#Italy]. Sol che 'lEl [[Itałia|Stado tajan]] invense no'l reconjosereconose el vèneto cofà na łengoa, ło sbasa a "diaeto" de 'l [[Łengua itałiana|tajan]], roba mìa vera, e donca no ghe dà mìa el statudo de łengoa minoridaria. Da co ła xe stà creà, l'Itaja ła ga mes in ato poideghe de discriminasion e sopresion contra el vèneto a favor de 'l tajan. El veneto xe łengoa ofisiał sol che a [[Serafina Corea]] on paexe de 'l [[Braxil]]. Ła ga anca on codexe identifegadivo łengoistego (ISO 639-3 vec).
 
[[File:Romance 20c en.png|thumb|El vèneto, numaro 15, 'nte ła mapa de łe łengoe romanxe in [[Eoropa]]]]
== Istoria ==
{{varda anca|Leteratura in lengua veneta}}
'Nte ła Venesia, par via de ła concuista [[inpero roman|romana]], da 'l [[II secoło]] d.C el [[Łéngoa latina|łatin]] jera tacà intrar 'nte ła vida de i vèneti che parò i parlea senpre el [[Lengoa venètica|venetego]], da 'l [[III secoło]] el łatin, 'nte ła so variansa [[Łatin volgar|volgar e łocałłocal]], el jera drio esar uxà senpre de pì, parvia de ła difuxion de 'l [[cristianeximo]]. Dapò on tenpo de biłengoixmo, taca on łongo proçes de influensasion e de misciamentmis-ciament fra łe do łengoe, posibie anca grasie a ła parenteaparenteƚa fra ste do. Sto proçes el porta a ła nasita de ła łengoa vèneta torno a ła fin de 'l [[VII secoło]], pì influensà da 'l łatin che el va vanti esar uxà 'nte ła so puresa.
 
Za da 'l [[VIII secoło]] se pol catar de i testi in vèneto, anca se 'ncora on poc defarente da cuel de ancùo, el primo el xe 'l [[Indovineło Veronéxe|Indovineło veronexe]] de 'l VII secoło.
 
Manman che 'l vèneto za da 'l [[X secoło]] xe drio sparpanjarsesparpagnarse in [[Istria]] e [[Dalmasia]], xe pian pian drio perdarse in [[Friul]] e 'nte łe vałi ladine, co el desviłupo de 'l [[Łéngoa furlana|furlan]] e de 'l [[Łéngoa ładina|ladin]].
 
Da 'l [[XII secoło|XII]] e [[XIII secoło]] ghe xe ła fiorida scrita de 'l vèneto che taca venjer uxà par documenti legai, documenti de 'l [[trafego]], tratati internasionai, poexia e epiga. I primi testi famuxi de 'l miesento i xe el [[Ritmo Belumat|Ritmo bełumat]], so ła concuista de 'l Castel d'Ard, e i versi d'amor de ła canson ''Quando eu stava in le tu' cathene'', tuti e do de 'l [[XII secoło]]. Inportante ła xe a forte produsion de opare łiterarie fate soratut par contentar ła domanda e i gusti de łe nove clase sitadine. De particołar interese ƚa xe ła produsion de ła ''Scoła Veronexe'', co primo fra tuti [[Jacomin da Verona]]. De area padoana ghe xe el ''Łanjo de ła Mujer Padoana'' o de ła ''Bona çilosia'' de autor sconosùo. 'Nte 'l [[XIV secoło|trexento]] ła pì granda xona de produsion łiteraria in vèneto ła xe cuea de Padoa, seguia da ła Marca trevixana e da cuea de Venesia. De sto secoło ghe xe on gan mucio de opare łeterarie e alcune istoreghe e sientifeghe.
Co ła fine de ła Serenisima, el vèneto el xe stà sostituìo da altre łengoe par i ati ofisiai e aministradivi. Ła łengoa vèneta ła resta ła łengoa de 'l popoło, parò el on poc par volta el ga perdesto, almanco in parte, i rexistri łiterari e aułisi, riusendo parò a rivar istes a vete łirighe mirabiłi co poeti fà [[Biagio Marin]], Virgilio Giotti, Berto Barbarani, Eugenio Ferdinando Palmieri, Ernesto Calzavara, Giacomo Noventa, Andrea Zanzotto, Gian Mario Villalta, Ivan Crico, Luciano Cecchinel e Paolo Steffan.
 
A difarensa de 'l [[Inpero austriaco|Inpero austriago]], da co el Vèneto el xe sta invadesto da 'l Itaja, {{Citasion nesesaria|sta cuà ła ga mes in ato poideghe de discriminasion e sopresion contra el vèneto}}, che no se pol insenar a scòa e uxar par documenti, ati e mexi de comunegasion ofisiai, traverso el scorajament de 'l so uxo anca so i mexi de comunegasion a favor de 'l tajan. L'itajaItaja no ła ga mai riconosù el vèneto cofà na łengoa, ło sbasa a "diaeto" de 'l [[Łengua itałiana|tajan]], roba mìa vera, e donca no ghe dà mìa el statudo de łengoa minoridaria. Durante el [[Italia fasista|periodo fasista]] ła represion de łe culture e de łe łengoe locai, cofà el vèneto, łe xe deventà 'ncora pì feroxeferose.
 
El [http://bur.regione.veneto.it/BurvServices/pubblica/DettaglioLegge.aspx?id=196722 13 de marso 2007 el Conséjo Regional del Veneto el ga aprovà ła Lege Regional n. 8/2007] de ''"Tutela e valorizzazione della lingua e della cultura veneta"'' ('tutèƚa e valorixasion de ƚa ƚengoa e de ƚa cultura vèneta''')'' che, riciamando i prinçìpi de ła "Carta Europea de łe łéngue regionałi o minoritarie" e anca sensa riconósar nisuna ufiçiałità giuridega a 'l uso de 'l vèneto, ła dà el dirito de protession e vałorisassion a ła łéngua veneta, daché conponente esensial de l'identità culturàl, sociàl, storica e çiviłe del Vèneto. Na Lege conpagna ƚa xe stà aprovà anca inte ƚa Region Friuli-Venesia Julia, el xorno 17 febraro 2010 ([http://lexview-int.regione.fvg.it/FontiNormative/xml/IndiceLex.aspx?anno=2010&legge=5&fx=lex lege regional 5/2010]).
 
Infine reçentemente a Treviso ghe xe stà serti casi 'ndove se gà deciso pa' ła prima volta de tacar insegnarghe a i putei el vèneto a scóła, pena che i se gà resi cónto che ła łéngoa ła scuminsiava a no ésar pì masa parlada e conosesta da łe nove generassion{{Citasion nesesaria}}.
 
== Łe varianse de ła łéngoa vèneta ==