Vaca


Ƚa vaca ƚa xé na spece de mamìferi che ƚa partien a ƚa famégia dei bòvidi. Sta paroƚa ƚa se referise a ƚa fémena adulta. El mas-cio adulto el vien ciamà toro o (plural ), se'l xé castrà. I xóveni i vien ciamai vedeƚo o vedèl e vedeƚa; có chei crése un fià i vien ciamai vedeƚon e sorana o scatóna se i no vien castrai, o, al contrario, manxo (o manzo o mandho) e manxéta o manzéta.

Vaca
Cow (Fleckvieh breed) Oeschinensee Slaunger 2009-07-07.jpg
Clasefegasion sientìfega
dominioEukaryota
sottoregnoEumetazoa
superphylumDeuterostomia
phylumChordata
superclasseTetrapoda
classeMammalia
sottoclasseTheria
infraclassePlacentalia
superordineCetartiodactyla
ordineArtiodactyla
sottordineRuminantia
famigliaBovidae
sottofamigliaBovinae
genereBos
sottogenereBos (Bos)
specieB. taurus

Anatomia e fixioƚogiaCànbia

Ƚa vaca, eséndo na ruminante, ƚa xé indotada de 3 prestómeghi de orìxene exofagea (retìcoƚo, rumegal e òmaxo) e un stómego giandoƚar (abòmaxo), ognun co na só funsion par faxe de ƚa degestion. Ƚa boca de ƚe vache no ƚa ga i dénti incixivi superióri; infati l'oso incixivo del cranio no'l prexénta i alvèoƚi dentaƚi, ma na grésta òsea coverta da tesùo mucóxo ciamà cusinéto dental. Ƚa conformasion fìxica ƚa xé quéƚa tìpega dei Bòvidi: ƚa corporaùra ƚa xé robusta, el corpo slongà e i arti coƚonari.

Ghe xé pluxóre rase de vache, paréce seƚessionae dal'omo traverso i incróxi de vari exemplari, che i se destingue par grandésa, coƚorasion del manteƚo, prexénsa e conformasion dei corni, ecc. Ƚe rase più frequénti ƚe xé quéƚe dal manto pesà (bianche e nere ciamade frixóne) e dai corni de media ƚonghésa (20–30 cm). Ste rase qua de sòƚito ƚe ga un pexo de 650–700 kg par ƚe vache, 1200–1300 kg par i tori.[1] Ghe xé daspò rase come ƚe Longhorn ingléxi, che, come che sugerise el nome, ƚe ga corni de dimension enorme, ƚónghi anca un metro.[2] Ƚe rase più grande ƚe xé l'itaƚiana Chianina[3] e ƚa franséxe Bionda d'Aquitania co altése de spaƚa fin a 185 cm. I tori de ste rase qua ƚa pol raxónxer i 1700 kg de pexo.[4]

Ƚe vache ƚe ga in tuto 32 dénti: i manca i incixivi superióri e i canini.

Alevaménto e uxiCànbia

Ƚa vaca ƚa vien arlevada par ƚa late, el lìquido che'l vien fora da ƚa giàndoƚa mamaria del'anemal par el magnar dei vedeƚi. Anca daspò del svesamento, ƚa late ƚa resta na conponénte fondadmental umana, co queƚa de ƚa mare che ƚa vien sostituida, de sòƚito da queƚa de vaca. 100 g de late de vaca, co i só 3,15 g de proteine, 3,25 de grasi e 4,8 de carboidrati, i dà energia par 61 kcal[5]; da notar i 120 mg de calcio, el 13% de ƚa rasion xornaƚiera consegiada. El lavoro col qual se tol via late da ƚa vaca se ciama monxitura e'l pol vegnir fato a man o co struménti adati. Al xórno, na vaca da late ƚa produxe in media na dexéna de litri, che i riva al'órdene de 50—60 quintaƚi al'ano. Ƚa late de vaca ƚa vien anca trasformada in tantìsimi prodóti come formagio, pana, butiro, puina e altri laticini.

I vedeƚi i vien arlevai prinsipalmente par ƚa carne: sóƚo na parte ƚa vien infati ƚasada créser per destinarla a ƚa reprodusion. Ƚa carne de queƚi che i no ga ancóra scomensà a magnar erba ƚa xé particolarmente resercada perché, data ƚa scarsa prexénsa de fero, ƚa xé particolarmente tènera. El manxo el xé, comunque, l'individuo più doparà par far carne; 100 g, fati de 21 g de proteine e 7 g de grasi, i dà su par xó 150 kcal[6].

Prima de ƚa mecanixasion agrìcoƚa (e dónca ancóra ancuo in paréce àree del móndo) i bó, eséndo forti fà i tori ma asae pì tranquiƚi grasie a ƚa castrasion, i gera spéso uxai anca par tirar màchine agrìcoƚe e mexi de trasporto. El loame de ƚe vache el vien doparà come grasa, spece perché el xé richìsimo de azoto.

Spés in istà ƚe vache ƚe vèn portae in malga parché ƚe magne erba pì bona.

NoteCànbia

  1. Dati su ƚa vaca frixona
  2. (EN) Insieme de dati su ƚe longhorn
  3. Chianina
  4. Bionde de Aquitania
  5. Vaƚori nutrisionaƚi de ƚa late
  6. Vaƚori nutrisionaƚi del manxo
Controło de autoritàLCCN (ENsh85033666 · GND (DE4050061-5
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Vaca&oldid=725881"