Prèmio Nobel

Cheło che te ghè schcià el rimanda a sta voxe, parché el xe on so sinònemo o el vien esplegà cuà drento. rimandamento da Premio Nobel


El prèmio Nobel (AFI: /noˈbɛl/(VEC); pronunsa svedeze: /nʊˈbɛl/(SV)[1]) ła ze un'onorifisensa de vałore mondiałe atribuia cada ano a personałità viventi che łe se ga difarensià inte i vari canpi de ła conosensa umana, portando a «i pì alti benefisi a l'umanità»[2] par łe so reserche, descuerte e invension, par l'òpara leterària, par l'inpegno in favor de ła paze mondiałe.[3]

Infobox de Organizasion Prèmio Nobel
Nobel Prize Diploma Fritz Haber 1918.JPG
Tipoprèmio Cànbia el vałor in Wikidata
Fondasion1901 Cànbia el vałor in Wikidata
FondadoreAlfred Nobel
SedeSvèsia e Norveja
Sito ufisiałe

Facebook place: nobelprize Twitter: NobelPrize Youtube: UC-V6odR7HzLCuqjYeowPjLA

IstòregoCànbia

 
Fotografia de Alfred Nobel

Alfred Nobel el zera nasesto inte el 21 de otobre del 1833 a Stocolma, fioło de un inprenditore èdiłe svedezo[4]. El ze sta un chìmego, inzegnero e inventore, dopo èsar divegnesto inte el 1894 presidente de ła società Bofors, Nobel el ghea metesto in sesto vari esperimenti sui esplozivi: A ze sta cusita che eło el ghea cumulà na notàbiłe cuantità de schei, derivante dai breveti de łe so 355 invension, ła pì tanto conosesta de łe cuałe ła ze ła dinamite, descuerta forse asidentalmente doparando łe propietà sorbenti de ła farina fòsiłe su ła nitroglicerina. Gràsie a pòstere reserche Nobel el ghea parecià anca altri tipi de esplozivi, intrà i cuałi ła bałistite.[5]

Inte el marzo del 1888, Ludvig Nobel, fradeło grando de Alfred, el zera morto inte un'esplozion inte el ndar de un'esperimento. Racuanti cuotidiani fransezi, retegnendo che el defunto el fuse l'isteso Alfred, i ghea anunsà ła so morte co tìtułi altro che adułatori:

(VEC)
«El marcante de morte el ze morto! El dotor Alfred Nobel, che tanta fortuna el ghea fato-sù catando magnere de copar pì zente pusìbiłe, pì rapidamente de cuanto no se gàpia mai fato prima, el ze morto ieri»
(FR)
«Le marchand de la mort est mort! Le Dr Alfred Nobel, qui fit fortune en trouvant le moyen de tuer le plus de personnes plus rapidement que jamais auparavant, est mort hier»

Nobel el ghe zera restà tanto małe dopo de ver lezesto sto necrołojo premauro, tanto che el ga scumisià a gaver timor de cofà che el saria sta recordà dai pòsteri.[6] Fermo inte ła decizion de vołer figurar cofà un zentil fiłàntropo e no cofà un inplacàbiłe industriałe[7], el ghea decidesto de destinar el 94% de ła so granda fortuna a l'istitusion de un prèmio da insegnir a chi che rende «i mejo servisi a l'umanità» inte i canpi de ła chìmega, fìzega, medezina, leteratura, o inte el favorir rełasion pasìfeghe intrà i pòpułi de ła Tera. A ze sta cusita che el zera nasesto el prèmio Nobel, regołarmente asegnà inte łe so vàrie declinasion partindo dal 1901. Ragnar Sohlman e Rudolf Lilljequist, cuełi che ga portà vanti łe ùlteme vołontà de Nobel (morto inte el 1896 inte ła so viła a Sanremo), i ghea istituio ła fondasion Nobel par ła zestion del patrimònio de Nobel (31 miłioni de corone svedezi) e par ła destribusion dei premi.[8]

 
El testamento de Nobel, esponesto in còpia a Sanremo inte ła Viła Nobel

El testamentoCànbia

de sevente se reporta el testo de łe despozision testamentàrie de Nobel:

(VEC)
«Mi, Alfred Bernhard Nobel, declaro cuà, dopo tensionada reflesion, che ste cuà łe ze łe me ùlteme vołontà consernenti al patrimònio che dasarò a ła me morte. [...]

La totalità de cheło che resta de ła me fortuna ła vegnarà desponesta inte ła magnera sevente: el capitałe, investio in vałori seguri par me testamento, el constituirà un fondo i cuałi interesi i vegnarà destribuii ogni ano in forma de premi intr chełi che inte l'ano prima i gàpia portà el mejo benefiso a l'umanità. Dizesti intaresi i se dividarà in sìncue parte conpagne, che łe vegnar repartie de ła sevente magnera: na parte a ła persona che ła ga portà vanti ła descuerta o invension pì inportante drento del canpo de ła fìzega; na parte a la persona che ła ga portà vanti ła descuerta mejo pì inportante inte ła chìmega; na parte a la persona ła gàpia fato ła descuerta pì inportante drento el canpo de la fiziołozia o ła medezina; na parte a la persona che ła ga produzesto ła òpara pì rezaltante in tendensa ideałista drento del canpo de la leteratura, e una parte a ła persona che ła gàpie laorà de pì o mejo in favor de ła fradernità intrà łe nasion, ła abołision o redusion dei ezèrsiti ezistenti e par ła sełebrasion e promosion de congresi par ła paze. I premi par la fìzega e ła chìmega i vegnarà insegnii da ła Acadèmia Svedeza de łe Siense, cheło de fiziołozia e medezina el vegnarà concedesto da l'Instituto Karolinska de Stocolma; cheło de leteratura, da la Acadèmia de Stocolma, e cheło dei defenditori de ła paze, da un comità formà da sìncue persone ełezeste dal Storting norvejezo. El ze el me espreso dezidèrio che, al consédar de sti premi, no vegna considarà ła nasionałità dei candidai, ma che invese vègnee considarà i pì meritévułi, i sìpia pì o manco scandìnavi.

»
Parize, 27 de novenbre 1895 - Parte del testamento de Alfred Bernhard Nobel.[9]

DescrisionCànbia

El prèmio, zestio da ła Fondasion Nobel, el ze sta istituio de sevente a łe ùlteme vołontà de Alfred Bernhard Nobel. La prima insignasion dei premi ła ze stada fata inte el 1901, cuando che i zera vegnesti consegnai el prèmio par ła paze, par ła leteratura, par ła chìmega, par ła fiziołozia o ła medezina e par ła fìzega[10]. No ghe ze invese el prèmio par ła matemàtega. Dal 1969 el ze sta istituio in pì el prèmio par l'economia in memòria de Alfred Nobel, istituio de sevente a na donasion de ła banca nasionałe de Svesia e da chel momento zestio insieme ai premi orìzenari.

I premi i vien zeneralmente insignii in otobre e ła serimònia de consegna ła vien fata a Stocolma inte el Konserthuset ("Sała dei concerti") inte el 10 de disenbre, aniversàrio de ła morte del fondatore, co escluzion del prèmio par ła paze che el vien insignio anca sto cuà senpre inte el 10 de disenbre, ma a Oslo. I premi inte łe spesìfeghe desipline (fìzega, chìmega, fiziołozia o medezina, leteratura e economia) i ze comunemente retegnesti i pì prestijozi insignìbiłi in sti canpi. Anca el prèmio Nobel par ła paze el conferise grando prestijo, tutavia par l'opinabiłità de łe vałutasion pułìteghe ła so insignasion ła ze sta calche volta conpagnada da polèmeghe.

El Nobel prevede ła insignasion de un totałe de schei[11]. finmente al 2011 el zera de 10 miłioni de corone; dal 2012 el totałe el ze sta decurtà del 20% ma dopo inte el 2017 ła ze sta erlevada finmente a 9 miłioni de corone (869 000 eoro)[12]. I premi i vien oncora finansiai gràsie ai intaresi otegnesti sul capitałe donà da Alfred Nobel, inte el scumìsio del secoło scorso.[13]

Cazi partegołariCànbia

La stòria dei Nobel ła ga vedesto de frecuente ła premiasion de łe stese persone in edision difarenti, o sanò de menbri de ła istesa fameja o de organizasion e menbri de organizasion che inte el corso dei ani i ga merità pì volte l'insignasion del prèmio.

Do premiCànbia

Cuatro perone łe ga fin deso ciapà do premi Nobel:

Solché Linus Pauling el ghea vinsesto do volte el prestijozo prèmio cofà sìnguła persona.

FamejariCànbia

NotasionCànbia

  1. Per Hedelin, Svenska uttals-lexikon, Stoccolma, Norstedts, 1997.
  2. Full text of Alfred Nobel's Willnobelprize.org. entrada il 26 agosto 2017.
  3. Premio Nobel de la Paz - Comité Noruego del Nobelnoruega.org.ar. entrada il 24 de junio de 2014.
  4. Premio Nobel de la Paz - Comité Noruego del Nobelnoruega.org.ar. entrada il 24 de junio de 2014.
  5. Nobel, Alfred Bernhard, in Enciclopedie on line. entrada il 20 ottobre 2016.
  6. (EN) Frederic Golden, The Worst And The Brightest, in Time, 16 ottobre 2000. entrada il 9 aprile 2010 (archivià dal URL orizenałe il 3 de novenbre 2007).
  7. Frederic, The Worst And The Brightest, in Time, 16 de octubre de 2000. entrada il 25 de abril de 2010.
  8. Abrams, Irwin (2001). The Nobel Peace Prize and the Laureates. Watson Publishing International, pp. 7-8. ISBN 0-88135-388-4
  9. (EN) Alfred Nobel's Willnobelprize.org. entrada il 25 de zugno del 2014.
  10. (EN) Nobel Prize Factsnobelprize.org. entrada il 24 de junio de 2014.
  11. (EN) Nobel Prizes and Laureatesnobelprize.org. entrada il 24 de junio de 2014.
  12. Premio nobel prize (PDF)nobelprize.org.
  13. Quanto vale un Nobel?, in La Stampa, 8 ottobre 2013. entrada il 18 novembre 2016 (archivià dal URL orizenałe il 20 de novenbre 2016).

Altri projetiCànbia

Linganbi forestiCànbia


Controło de autoritàLCCN (ENsh85092136 · GND (DE4130217-5 · NDL (ENJA00568591
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Prèmio_Nobel&oldid=1080422"