Verxi el menu prinsipałe
Squola SVG.svg
Sta voxe o sesion ła contien erori ortografisi o de sintasi opur ła xe scrita inte un veneto mia tanto s-ceto
Contribuisi a corejerla secondo ła gramatica, l'ortografia e ła sintasi de ła lengua veneta rispetando ła grafia e ła variansa veneta doparae 'nte ła voxe
Squola SVG.svg
Gnente fonti!
Sta voxe o sexion de lenguistega nó la riporta mia fonti o riferimenti
Te pui mejorar sta voxe zontando citaxion da fonti atendibiłi, secondo łe linee guida so l'uxo de łe fonti.
Gnente fonti!

Co diałeto toscan[1] se intende 'na seria de parlari romanzi parlai inte'l l'àrea d'Itałia corispondente uncò a ła rejon Toscana, co l'escluxion de ła Provinçia de Massa e Carrara, e de l'Alta Garfagnana dove se parla invese diałeti setentrionałi gallo-italici.

Carateristegha prinçipałe de 'sti idiomi la xe queła de èssar sustancialmente parlai. 'Sto fato el garantisse 'na ciara distincion dal itałian, che da sempre (e sora tóto fin al 1860) el xe stà 'na léngua squasi escluxivamente scrita, leterària, aristocràtica, parlà dałe élite (pronunzia: elìt, el xe françexe) scołarizzae. El toscano quindi el xe un sistèma lenguistego ało stesso tempo inovativo (grassie al uso vivo), ma anca conservativo, arcaizzante, grassie al sóo (ancora uncò forte) legame cum le àree piexè rurałi deła rejon.

Popołarmente el toscano no el veniva considerà un diałetto itałiano data la granda somijanza cum el Itałiano cólto de cui, par altro, el xe ła fontana (sia pure modificataxi intel tempo rispetto al toscano del Trezzento), ma el veniva cunsiderà invezze 'na semplizze variante o "vernacoło" del Itałiano; inteła leteratura lenguistega el se xe comunque sempre parlà de diałetto toscano anca se uncò el se prefarisse cunsidarare i parlari toscani un insieme de diałetti romanʒi parlai in Itałia al pari de tóti i altri, pitòsto che un diałetto deła léngua itałiana.

I primi contributi leterari signifegativi in toscan i risałe al XIII-XIV secoło cum łe opare de Dante Ałighieri, Franzesco Petrarca et Giovanni Boccaccio, et sucessivamente intel XVI secoło cum Nicoło Maciavełi et Francesco Guicciardini, che i gha conferì ai parlari toscan ła degnità de "léngua letarària" deła penixoła.

Al momento de ł'unificacion de ł'Itałia el xe stà selto co fà léngua da adoparar ufizialmente, metendo fin a 'a secołare discussion a cui el gha parteçipà anca Dante (intel De vulgari eloquentia) che el gha visto do façion contraposte: 'na façion che el gha sostenù ła nassita de 'na łéngua itałiana su ła base de un diałetto et 'n'altra che ła se ghà proposta de crear 'na nova léngua che ła prendesse el mejo dai vari diałetti. Ła gha prexo piè ai inissi del XIX secoło pròprio ła prima corente, sora tuto grassie al prestigioso parer de Alessandro Manzoni (molto nota ła xe ła viçenda rełativa a ła selta de ła léngua par la stesura de I promessi sposi et I panni sciacquati in Arno), ma mica poche le xe stà łe criteghe mosseghe da chi el sosteneva (in primo logo el glotołogo gorician Graziadio Isaio Ascoli) che el toscan el xera un diałetto co fà i altri e 'na vera léngua nassional la sarìa podùa nassar solche dopo el incontro tra łe varie culture del paese.

LocutorModìfega

El nùmar de łucotor che i parla uncò diałetti de tipo toscan el se aggira intorno ai tre miłion de persone, contando i abitanti deła Rejon, cavando el teritorio deła Provinzia de Massa et Carara in cui el vien parlà un diałetto de tipo emijan cum influenze liguri, et includendo inveçe ł'area de ła Corsica setentrional dove el vien parlà el diałetto cismontano et l'area de ł'Umbria confinante cum la Toscana dove el vien parlà el chianino.

Carataristeghe dei diałettiModìfega

I diałetti toscani i presenta carataristeghe uniformi sebbene i esiste alcune discrepanze che i dà vita a varianse locałi.

FonetegaModìfega

Górgia toscanaModìfega

El termine górgia el indica el passàggio dełe consonanti oclusive sorde /k/, /t/ et /p/ a fricative in poxicione post-vocałica /h/, /θ/, /ɸ/. Un exémpio tipegho el xe l'articołassion della /k/ co fà /h/ in poxicione intervocałica [la 'ha:sa].

La górgia la cata el sóo acme a Firence et a Siena, mentre la ténde ad indebołirse sia se se va verso sèra, sia verso matina fino a diventare fenomano saltuàrio intel aretino e inteła ʒona Val de Ciana - Cortona (dove inoltre el se ressente de ł'influenza umbra); la persiste invezze, ma limitandose ała soła /k/, a Pistoja, Prato, inteła Maremma (Cecina-Orbetello) e intełe Cołine Metałifere (Volterra - Massa Marittima) et la scompare inteł'àrea pisana-luchese-łivornese, in cui se gha ł'elixion deła conosonante /k/ in poxicione intervocałica.([la 'kasa] a Siena, Firenze, Pistoja, Prato et Grosseto la sarà [la 'hasa] mentre a Livorno et Pisa la sarà [la 'asa]).

La górgia la xe un fenomeno fonetego, ossia de puro azzento rejonałe. No el xe un fato fonołoʒʒego, parché no el coinvolge i sóni a livel de sistema: el fiorentin non el gha manco consonanti del itałiano nèutro (anzi, el gha esatamente i stessi fonemi del itałiano). El xe errà pensare che la /k/ la sparisca in fiorentin, donca el xe errà scrivar un apostrofo in grafia diałettałe, co fà par indicar che la sia cadùa la /k/, o la /t/, in tóti i caxi, in cui la vegna invezze pronunziata 'na /h/. Intełi caxi dełe altre conosonanti afete dała górgia, el xe sconsijabiłe tentar de raprexentar ła pronunzia, se non in IPA. In grafia diałettałe, el se dovarà scrivar sempliçemente "capitani" par [kaɸiˈθaːni].

Deafricacion de /ʧ/ et /ʤ/Modìfega

Un fenomeno fonetego importante el xe el indebołimento intervocałico dełe consonanti africate comunemente dite g pałatałe IPA /ʤ/ et c pałatałe IPA /ʧ/, ciamà tradissionalmente atenuacione.

Tra do vocałi (et in assenza de raforzamento fonosintatico), la consonante singoła africata postalveołare sonora la passa a fricativa postalveołare sonora:

/ʤ/[ʒ].

'Sto fenomeno el xe evidente et el se pol s-ciaramente sentire intel parlato (et el xe difuso - Modèl:Chiarire - anca in Umbria et intełe Marche): la gente, in itałiano standard /laˈʤɛnte/ [la'ʤɛnte], la se reaiʒʒa in toscan co fà [laˈʒɛnte].

Anałogamente, ła consonante africata postalveołare sorda la passa a fricativa postalveołare sorda tra do vocałi:

/ʧ/[ʃ] .

Cussita, la cena, in itałiano standard /la'ʧena/ [la 'ʧe:na], in toscan el divien [la'ʃe:na].

Dato che in toscan (et cuìndi in itałiano standard) el fenome /ʃ/, rappresentà dal digrafo sc(i) el xe sempre geminà (=dopio), no'l pol avenir confusion a livel fonołogico tra i soni espressi: pesce, in itałiano standard et toscan: ['peʃʃe]; pece, in itałiano standard: ['peʧe], in toscan: ['peʃe]. Intel caxo del fono [ʒ] no ła pol avenir alcuna confusion dato che no'l ghe xe in itałiano standard co fà fonema.

Africacion de /s/Modìfega

Un fenomeno comun a tuta ła Toscana (ad ecezzione de łe xone de Firençe et Prato) el xe el passajo de ła fricativa /s/ ad africata cuàndo la xe preçedùa da /r/, /l/, /n/..

/s/ → [ʦ].

Ad exémpio, "il sole", che in itałiano standard el se pronuncia [ilˈsoːle]/, in toscan non-florentin el suona [ilˈʦoːle]; el fenòmeno el xe presente anca dopo de 'na conosonante, co fà in "falso". El se trata de un fenòmeno difuso in tuta l'Itałia centromeridional, in alcune parti de ła quałe la se pol anca aver sonoriʒʒazzione de [ʦ].

Ełixion de /wɔ/ in /ɔ/Modìfega

'Sto fenòmeno el coinvòlge ła sequensa , che la proviene da un fonèma łatino ùnego ŏ (/ɔ/), che el perde ła /w/ in toscan moderno, cussita che:

/ɔ/ → (/wɔ/ →)/ɔ/.

Cussita:

El łatin bŏnum /ˈbɔnʊ̃/ el diventa in (fiorentin treçentesco et quindi in) itałiano buono /ˈbwɔno/, ma in toscan (moderno) el torna a ridurse a bòno /ˈbɔno/ (in realtà, ła forma "ridota" /ɔ/, in toscan, la xe senpre coesistìa a łivel popołar cum ła sequenxa /wɔ/).

SintassiModìfega

No i se riconosse intel diałetto toscan fenomeni sintatici particołari diversi da el Itałiano standard.

MorfołogiaModìfega

Tu e TeModìfega

In toscan, co fà in parece varietà setentrionałi del itałiano, el xe d'uso corente el pronome te anca al nominativo/sojetto, in łogo del itałiano standard tu.

  • in itałiano standard: tu fai pena
  • in toscan oçidental: te fa(i) pena
  • in toscan fiorentin: tu fai pena

Intel fiorentin el vien usà el pronome tu molto spesso intełe fraxi:

  • in itałiano: ma che fai?
  • in toscan fiorentin: ma i' che tu fai?

El se dà inoltre el caxo de do pronomi sojeto, in cui el primo el xe forma łibara, el secondo un clitico: te tu devi fare...(co fà in françexe: "moi, je t'aime").

NonModìfega

In tuta ła Toscan, sora tuto intel fiorentin, intel basso Valdarno e inteł'àrea meridionałe (aretino, grossetan et senese), ła negassion "non" ła vien modificà in "un".

Dópio pronome dativoModìfega

Fenomeno morfołògico, cità anca da Alessandro Manzoni intel so I promessi sposi, el xe el radopiamento del pronome personal dativo.

Intel pore un pronome personal al complemento de termine (a chelcossa, a calchedun), ciamà anca caxo dativo cum un verbo, el itałiano standard el se serve de 'na prepoxission+pronome, a me, o de 'na forma sintetica de derivassion łatina, mi. El toscan el se serve de entrambi inteła frase co fà raforzamento del dativo/complemento de termine:

  • in itałiano: a me piace o mi piace
  • in toscan: a me mi pia(s)ce opure a me mi garba.

'Sta forma la xe difusa in tuto el Centro-Sud, no solche in Toscana, et fin a non molto tempo fa la veniva considerada ridondante se non adiritura scorèta in itałiano standard, poiché 'na forme del pronome la rende inutiłe ł'altra. Tutavia, uncò i gramàtici i tende i rivałutar 'sto costruto, che no'l vien considerà gnanca piexé un pleonasmo. Un fenomeno simiłe el se trova anca, par dir, inteła łéngua macèdone, dove'l xe obligatòrio date certe condicioni e inteła łéngua bùlgara; el se trova anca in altre léngue romance, co fà in spagnoło a mì me gusta. El se veda in propòxito 'sta scheda de ł'Academia de ła Crusca.

In alcuni diałetti el se pol sentir anca el dópio pronome acusativo (me mi vedi), ma la xe 'na forma antiquada et de scarso uxo comun.

Noi + Si inpersonałeModìfega

Un fenòmeno morfołógico difuso intel intero teritòrio diałettałe toscan (et comun a ła łéngua françexe) el xe el uxo personal de el si e in forma "inpersonałe" (da non confondarse co el "sipassivante" et el "sireflessivo").

In particołar, oltre a ła forma regołar de prima persona plurałe par tuti i verbi, el xe possibiłe uxar anca ła costrussion Si + Verbo in terza persona singołare, a cui el pol vegnar preposto anca el pronome sojeto de prima persona plurałe Noi, poiché el si el vien ormai co fà parte integrante de ła cognugassion del verbo.

  • itałiano: Andiamo a mangiare, noi andiamo là
  • toscan: Si và a mangià, Noi si va là (in fiorentin si 'a a mangiare, dato che in 'sta posicion no'l se gha el troncamento del infinì).
  • franzexe: "On mange quelque chose", "Nous, on mange quelque chose"

El fenomeno el avien in tuti i tenpi verbałi, conprexi quełi conposti. Cuì, ła sostitucion de noi con si ła porta cum sé el uxo del verbo essar co fà auxiłiarl, anca se el vertbo el domandarìa aver co fà auxiłiarl. Inoltre el partecìpio passà el deve acordarse col sojeto in xenere et numaro se el verbo de par sé el ghavarìa avù essar co fà auxiłiar, mentre no'l se acorda se in xenere el ghavarìa domandà el verbo aver. In franzexe el auxiłiar el rimane regołar et el partecìpio passà el deve acordarse col sojeto in xenere et numero se el auxiłiare del verbo el xe "essar".

NOTEModìfega

  1. Riconossendo l'arbitrarietà dełlle definission, inteła nomanclatura dełe voxi el vien usà el termine "léngua" se riconossùe tałi intełe norme ISO 639-1, 639-2 o 639-3. Par i altri idiomi el vien usaà el termine "diałetto".