Prunus domestica

El bronbaro, brognaro o amołaro el xe na pianta col nome sientìfego Prunus domestica, de ła fameja de łe Rosaceae che el produze fruti ciamai bronbe, brogne o àmołi.

Bronbaro
Licka šljiva 05082007.jpg
El bronbaro
Stato de conservasion
Status none NE.svg
Spece no vałutada
Clasifegasion sientìfega
RegnoPlantae
ClaseMagnoliopsida
FamejaRosaceae
SotofamejaPrunoideae
SpeceP. domestica
Nomenclatura binomenałe
Prunus domestica
L., 1753
Nomi comuni
bronbaro, brognaro, amołaro


In todesco i se ciama Zwetschge o Pflaume, in ingleze plum, in slovenjo slíva, in itałian prugna o susino.

Orizenària de l'Asia menor, sta pianta ła xe sta portà dai Romani inte l'area del Mediteràneo inte el 150 v.C. e da là ła se ga difondesta in tuta Eoropa.

El bronbaro el połe rivar a èsar alto anca 10 metri e el crese fin ai 1500 metri de altesa. Ła scorsa ła xe grizo-scura, i fiori bianchi e łe foje łe ga na forma de ponta de lansa coi bordi a dinti de sega.

I fruti ovałi (diti bronbe, brògne o àmołi), i vien fora da zunjo a otobre e i xe o blu, roso-vioła o xałi a segonda de łe varietà. I àmołi, in partegołare, i xe i fruti załi de ła subspece syriaca (in todesco i xe diti Mirabelle, in inglexe mirabelle plums). Oltre che èsar magnai crui, i se dòpara anca par far torte, licuori par ła coresion del cafè e na graspa ciamada Slivovitz, inte i Balcani e inte i altri Stati de l'Eoropa orientałe. In Zermània, inte ła Foresta Nera, i fa ła graspa de àmołi (Mirabelleschnaps).

ProdusionCànbia

Sto fruto el se tołe su da zugno a otobre, co ła pusibiłità de otegner fin a sincue butae.

Par stabiłir el grado de maurasion se vàłuta el grado rifratomètrego, ła rezistensa de ła polpa (mezurada col penetròmetro) el raporto intrà sołidi sołùbiłi/asidità totałe e inte ła fin ła variasion del cołore de fondo de ła scorsa.

I primi buti i ze in zènare i mejo, fin rivar ai ùltemi che i darà fruta de segonda cuałità.

Vedesta ła nadura organołètega de ła polpa, sta fruta ze cuazi inùtiłe da conservar in frigo, parché ła polpa ła tende vegner mora.

La cultivasion de l'àmoło ła ze fata zeneralmente segondo łe seventi tècneghe:

  • pitaro baso (sesti 5,5 x 3 m)
  • palmeta iregołare (4,5 x 3 m)
  • palmeta lìbara (4,5 x 3 m)

Ła irigasion, ła se dimostra fondamentałe co ze drio ła fioridura. Ła bruscada ła ze difarente in baze a ła spece. Par el suzin eoropeo ze inportante dasarghe na bona cuantità de buti.

I majori produtori de bronbe inte el 2018[1]
Stato Produsion (tonełae)
  Cina 6.788.107
  Romania 842.132
  Servia 842.132
  Stati Unii 368.206
  Iran 313.103
  Turchia 296.878
  India 251.389
  Ciłe 229.951
  Maroco 205.222
  Ucraina 198.070
  Itàlia 197.733
Mondo 12.608.678

VarietàCànbia

Racuante cultivar łe ze orizenàrie de l'Azia, altre de l'Eoropa o de ła Mèrica. Ła ze na pianta cultivada in tuto el mondo e inte el partegołare in Eoropa.[Fonte nesesària]

I deriva da difarenti spece ingrupae in 3 prinsipałi categorie[2]:

  • Grupo aziàtego-eoropeo (P. domestica, P. insititia, P. cerasifera)
  • Grupo cino-japonezo (P. salicina)
  • Grupo merican (P. americana)

TaxonomiaCànbia

Prunus domestica descrivesta da Carlos Linneo e publegà in Species Plantarum 1: 475, in el ano 1753.[3]

Prunus adenopoda descrivesta da Koord. & Valeton e publegà in Bull. Inst. Bot. Buitenzorg No. 2, 10 (1899).[4]

Etimołozia

Prunus: nome zenèrego che provien da on antigo nome grego (προύνη), e dopo latin (prūnus, i). Za doparà, intrà chełi altri, da Virgilio (Geórgicas, 2, 34) e Plìnio el Vècio (Historia naturalis,13, XIX, 64)[5][6]

domestica: epíteto latin che signìfega "cultivada"[7]

Sinonimia

Varda ancaCànbia

NotasionCànbia

  1. Food and Agriculture Organization of The United Nations. (EN) FAOSTAT. Lingambo vardà el 7 agosto 2020.
  2. Eror: <ref> nisun testo par el marcador autogenerato1
  3. Prunus domestica in Trópicos
  4. In Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. Lingambo vardà el 19 de zenaro de 2015.
  5. En Nombres botánicos
  6. Prunus in F. Gaffiot, Dictionnaire Latin-Français, Hachette, Paris, 1934.
  7. En Epítetos Botánicos
  8. Sinónimi in Catalogue of life
  9. Proyecto Anthos, RJB
  10. Prunus domestica in PlantList/

Altri projetiCànbia

Linganbi forestiCànbia


Controło de autoritàGND (DE4174081-6
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Prunus_domestica&oldid=992116"