Łéngua catałana

Cheło che te ghè schcià el rimanda a sta voxe, parché el xe on so sinònemo o el vien esplegà cuà drento. rimandamento da Łengoa catałana


Ła łéngoa catałana ła xe na łéngoa romanxa parlada da 10 miłioni de àneme in Spagna, Fransa, Andora e 'ntel comun de Alghero, Sardegna. Inte ła Comunità Vałensiana el ciapa el nome de valencià, invese inte łe Isołe Bałeari el xe ciamà mallorquì. Ste tre varianti qua łe połe comunque èsar considerà tre varianti de ła stesa łéngoa, co poche difarense dovue ai sviłupi tònomi che łe ga avuo inte i ùltimi do o tre secołi.

Catałan
Nome locaƚecatalà
Parlà inSpagna, Fransa, Sardegna(Alghero)
Parlanti
Totaƚe10 miłlioni
Clasifega75
Altre informasion
Scrituraalfabeto latino e Catalan alphabet
Fameja
FiƚojenexiŁéngoe indoeoropee
 Łéngoe Itàłiche
  Łéngoe Romanxa
   Łéngoe Iberiche
    Catałan
Statuto ofiçiaƚe
Lengua ofiçiaƚe inCatałogna, Alghero, Onion Eoropea
Regoƚà daInstitut d'Estudis Catalans e Acadèmia Valenciana de la Llengua
Codaxi de clasifegasion
ISO 639-1ca
ISO 639-2(B)cat, (T)cat
ISO 639-3cat (EN)
Glottologstan1289 (EN)
Linguasphere51-AAA-e
Declarasion Universaƚe dei Deriti de l'Omo, art. 1
Dichiarasion universałe dei diriti de l'Omo - Art.1 Tots els éssers humans neixen lliures i iguals en dignitat i en drets. Són dotats de raó i de consciència, i han de comportar-se fraternalment els uns amb els altres.

StoriaCànbia

Uxo łeterarioCànbia

L'uxo łeterario del catałan l'è antico ben: i primi scriti famuxi in catałan i stà fati 'ntel Medioevo da Ramon Llull, un poeta, scritor, teòłogo, fiłoxofo de Maiorca che 'l savéa anca l'àrabo. El ga scrito i só tratati conbinando ła vixion fiłoxòfica europèa de l'època co łe conosense matemàtiche àrabe e donca el catałan el xe stà ła prima łéngua neolatina doparà par parlar de łe prime robe sientìfiche (par el mètodo galileian moderno bexon' spetar invese Céco Ronchiti che 'l ga scrito in vèneto padovan antigo el "Dialogo de Cecco da Ronchitti da Bruzene in perpuosito de la stella Nova").

XIX SecoloCànbia

Inte i primi ani del 1800 ghe xe stai tentativi de recuperar e promóvar l'uso del catałan (dai pi considerà ormai un diałeto), del qual el pi inportante el xe stà ła Renaixença, un movimento letarario che el ga dà el via a ła renasesta de ła leteradura catałana. Inte i primi del '900 Pompeu Fabra el ga portà a fine l'unificasion del ła grafìa (normałixasion) in maniera da raprexentar łe diverse varianti co na ortografìa ùnega. Questo el ga dà un forte inpulso a ła produsion łibraria, teatrałe, de xornałi e quindi al riconosimento del catałan cofà łéngoa. Durante ła ditatura franchista l'uso del catałan el xe tornà a èsar proibìo e xe stà propagandà ła vixion del catałan cofà diałeto (cioè variante) del spagnoło.

Łéngoa uficiałeCànbia

Dal 1979, el xe stà riconosesto cofà łéngoa a l'interno de ła comunità tònoma de ła Catałogna e xe stà romovesto l'uso uficiałe e l'insegnamento su łe scołe. El catałan el xe ła łéngoa uficiałe, insieme al castijan, anca inte ła Comunità Vałensiana, inte łe Isołe Bałeari e in Aragona. Inoltre el catałano el xe l'ùnega łéngoa uficiałe inte el Stato de Andora. Dal 2005 el xe stà anca riconosesto cofà łéngoa co-uficiałe de l'Union Eoropea.

Łéngua scrita e variantiCànbia

El catałan, come el vèneto, el xe na łéngua fata de tante varianti.

El catałan stàndard el vien parlà soratuto co ła variante de Barsełóna ma el vien scrito tegnendo cónto de tute łe varianti.

  • Par exenpio a Barsełóna "a" e "e" łe se condónde spéso e se dixe noiǝ / noiǝs (toxata/toxate) co na soła vocal nèutra, ma se scrive comunque noia / noies parché 'nte łe altre varianti se distingue ben "a" da "e".
  • Istéso, a Barsełóna se confónde pǝgà (=pagar) con pǝgà (=bàtar) ma scrivendo se distingue pagar (=pagar) da pegar (=bàtar) parché łe altre varianti catałane łe distingue "a" da "e" e łe dixe anca ła "r" finałe che a Barsełóna ła xe spéso muta.
  • Par el stéso motivo a Barsełóna se dixe dormu / dorms / dorm (=dormo/te dormi/el dorme) ma se scrive istéso dormo / dorms / dorm parché 'nte łe altre varianti catałane gh'è "o" in tute łe fórme del verbo e nò "u" .
  • anca i pronomi scriti i ga quatro fórme seben che a Barsełóna i posa ridurse a tre: defati se scrive comunque parlar-me (=parlarme) difarente da parla'm! (=pàrleme!) anca se dopo a Barsełóna ła "r" finałe del verbo l'è muta e donca ła se fónde col pronome (parlà'm , parla'm!)

Varda ancaCànbia

Controło de autoritàLCCN (ENsh85020782 · GND (DE4120218-1 · BNF (FRcb11937940w (data)
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Łéngua_catałana&oldid=902042"