Łengua itałiana

Cheło che te ghè schcià el rimanda a sta voxe, parché el xe on so sinònemo o el vien esplegà cuà drento. rimandamento da Łéngoa tałiana



L'Itałian (Scolta sto sonscolta ) el xe na łéngua che ła fa parte del grupo de łe léngue romanxe 'nte ła fameja de łe léngue indoeuropee (de diałeti e de léngoe neo-romanze ghe ne xe un bel nùmaro). L'itałian moderno el xe, cofà tute łe lengue nasionałi, un diałeto che xe riusío a inporse come łengua uficial de na rexon molto pi granda de qûeła orixinal. In 'sto caso qua xe stà el diałeto fiorentin, parlà a Firense, a prevałer, no par raxon pułìtiche - come tante volte capitava - ma par el prestigio cultural che'l gavéa. El toscan, e el fiorentin famoxo (in quanto incalcà de prestiti dal siciłian, fransexe e latin) in particołar, i jera in efeti ła łengua che ga scrito Dante Alighieri, Francesco Petrarca e Giovanni Boccaccio, considerai i tre scrituri itałiani pi grandi. Ła spinta finałe a definir scritura e gramàtica de l'itałian l'è rivà da Pietro Bembo 'ntel '500. No'l va mìa confuxo col tałian che invese el vien parlà in Sudamèrica.

Itałian
Nome locaƚeitaliano
Parlà inbandiera Itałia

Flag of San Marino.svg San Marin
Blank.pngbandieraBlank.png Svìsera
Flag of the Vatican City.svg Sità del Vatican
Flag of Croatia.svg Croàsia
Flag of Slovenia.svg Slovenia
Flag of Eritrea.svg Eritrea
Flag of Ethiopia.svg Etiopia
Flag of Malta.svg Malta
Flag of Somalia.svg Somałia
Flag of Libya.svg Łibia
Flag of France.svg Fransa
Flag of Monaco.svg Prinsipato de Mònaco
Flag of Monaco.svg Tunixia
Flag of Ethiopia.svg Etiopia
Flag of Albania.svg Albania

e preso le comunità de emigrà itałiani foresti.
Parlanti
Totaƚe70 milioni-125 miliuni. Par parte de çerti studi, quei che i parla italian (anca chi che lo parla cofà seconda lengua) i sarìa 200 milioni.
Clasifega11-19
Altre informasion
Scrituraalfabeto italiano
Fameja
FiƚojenexiIndoropee
 Italiche
  romanze
   tałian
Statuto ofiçiaƚe
Regoƚà daAcademia dela Crusca
Codaxi de clasifegasion
ISO 639-1it
ISO 639-2ita
ISO 639-3ita (EN)
Glottologital1282 (EN)
Linguasphere51-AAA-q
Declarasion Universaƚe dei Deriti de l'Omo, art. 1
Tutti gli esseri umani nascono liberi ed eguali in dignità e diritti. Essi sono dotati di ragione e di coscienza e devono agire gli uni verso gli altri in spirito di fratellanza.

Influense lenguìsticheCànbia

Prima che rivase l'Inpero roman, xera l'etrusco che vegnéa parlà in Toscana e in Lasio setentrionałe ("Tuscia"). Seben che ła łéngua etrusca ła sipia stà scansełà in puchi sècołi dal latin, dopo ła conquista romana, ła só influensa ła podarìa èser restà viva 'ntel sostrato del toscan, ma l'è na question ancora verta. El latin volgar el ga fato presto a deventar ła łéngua doparà 'nte ła Penìxoła Itałiana e in bona parte de l'Europa. Sicome che el dominio roman sul Continente el xe durà un saco de tenpo, se capise fasilmente come mai che el łatina el xe ła baxe de un mucio de łéngue europèe. Dopo che ntel 476 se ga desfà l'Inpero d'Ocidente, in Toscana gh'è rivà i Ostrogoti e i Łongobardi (V secolo e VI secolo) che i vegnéa da l'Europa del nord e de l'est. I ga influensà ła łéngua soło come vocabołario mentre el resto l'è restà groso modo come prima. El toscan el xe una de łe łéngue neolatine pi visine al łatin (el sardo logudoréxe el xe ancor pi conservativo)

DiałetiCànbia

I numeroxi diałeti italo-romanxi i pode èsare clasificài in baxe a łe só orìxene łenguìsteghe comuni. A ła proveniensa comun da el latin łe xe somà łe łengoe preçedenti a ła conquista romana (substrati) e sopratuto i superstrati che li vegnea da i contati co i vari popołi, che i gà diferensià łe diverse parlate łocałi.[1]

Intra i dialeti taliani, comunà da numeroxe carataristiche morfologiche cofà i plurali che i no xe sintagmatiçi, xe pode dividare 'nte dialeti setentrionali (romanzi ocidentali) e çentro-meridionali (romanzi orientali) a seconda del'influensa del sostrato celtico.[2]

Diałeti sentro-meridionałiCànbia

FoneticaCànbia

VocałiCànbia

fonema parole
[a] nave, galassia
[e] pianéta, réte
[ɛ] sfèra, zèro
[i] mito, riso
[o] confrónto, órdine
[ɔ] vuòto, bucòlico
[u] numero, nulla

Nota: Xe posibiłe scoltare anca ła vocałe ə, come completamento de el sòno de na consonante. Sta qua inte ła łéngoa scrita vegne o tralasà o trascrita come 'e'.

Exempio:

"La C de 'cento' se lexe 'ce'"
in cui "ce" vegne solitamente leto ʧə piutosto che ʧe

ConsonantiCànbia

Tra parentexi quadre i alofoni de [n] alveolare.

Bilabiale Labiodentale Dentale Alveolare Postalveolare Palatale Velare
Nasali m [ɱ] [n] n ɲ [ŋ]
Occlusive p b t d k g
Fricative f v s z ʃ
Affricate ʦ ʣ ʧ ʤ
Vibranti r
Vibrati ɾ
Laterali l ʎ
Approssimanti j w

NoteCànbia

  1. Alcuni studiuxi i dopra el termine "łéngoa/łéngua" par sotolineare łe diferense de alcuni idiomi (diałeti del nord de łe province de Masa-Carara, Pexaro e Urbin, quełi de ła Canpania, el sałentin, Basiłicata, Całabria e Siciłia). Comunemente parò se costuma uxar el termine diałeto par tute łe varietà prive de riconosimento uficiałe e quindi de uxo subalterno rispeto a el tałian.
  2. El trato pì tipico xe la lenision, anca se un tipo de lenision la se xe comunque reçentemente svilupà anca al sud, anca se la gà carateristiche diverse, e 'nte la Toscana (atestà dal XVI secolo) con modo spexial che le gà frutà el nome de "gorgia". La presensa de struture gramaticali comuni, ciamà "galicismi" e catà anca 'ntel francese (je suis en train de manger), lengoa che en sto preciso caso la demonstra el rexiduo de'n substrato celtico: sun/sum dré a mangià/mangiä/maià/magnà/magnar/magnär/magner. En Lombardia e Emilia-Romagna) come in franséxe (piacentino i pode dimandar cona sorta de "'nversion" ("mangi?": te a t' mang? che'l pode exare reso co te mangiat?); Altra roba, cofà ła trasformasion de ła a acentata in ä o è (spesialmente in Piemonte e Emilia-Romagna) o cofà ła naxałizasion de ła n. La presensa de łe cusì-ciamàe vocałi turbà cofà ö e ü 'nte la Lombardia, Emilia-Romagna (province de la Piacenza e Parma), Piemonte e Liguria par altri studià sarìa inveçe da atribuir a 'no superstrato germànico portà cole 'nvaxion barbàriche al desfarse de l'Impero Roman. De grande intarese xe po el durar de léngoe gallo-siculi intra çerte zone de ła Sicilia e de ła Baxiłicata.
  3. Il pantesco, diałeto siciłiano de Panteleria, el ga forti influsi arabi)
  Łéngoe uficiałi de l'Onion Eoropea  
Bulgaro | Castiglian | Ceco | Danexe | Estone | Finlandexe | Fransexe | Gaełico | Greco | Inglexe | Itałian | Łetone | Łituan | Maltexe | Olandexe | Połaco | Portoghexe | Rumeno | Slovaco | Slovèno | Svedexe | Tedesco | Ungarexe
Controło de autoritàGND (DE4114056-4 · BNE (ESXX529374 (data) · NDL (ENJA00564305
Traesto fora da Wikipèdia - L'ençiclopedia łìbara e cołaboradiva in łéngua Vèneta "https://vec.wikipedia.org/w/index.php?title=Łengua_itałiana&oldid=957825"